Category: Θέματα-Berard

  • Οσμανλήδες

    • Οι Τούρκοι όπως και οι Εβραίοι, φτάνουν στα άκρα με την τσιγγουνιά ενώ η σπατάλη δεν είναι διόλου ασυνήθιστη στους νεαρούς Οσμανλήδες.Επισήμανα έναν κατώτερο υπάλληλο στο δικαστήριο που μέσα σε λίγα χρόνια κατασπατάλησε 2000 χρηματικά έπαθλα και επτά τσιφλίκια. Αυτοί οι Τούρκοι ιδιοκτήτες γης είναι, ωστόσο, αυτοί με την μεγαλύτερη σταθερότητα στην Τουρκία. Και οι Φράγκοι έμποροι που παζαρεύουν για το καλαμπόκι, το βαμβάκι, και τον καπνό τους, μπορούν, χωρίς πολύ ρίσκο, να προάγουν τις καλλιέργειές τους. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σελ.249)
    • Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης προέρχονται από τις μεγαλύτερες αποικίες που βρέθηκαν στη Θεσσαλονίκη την εποχή της εκδίωξής τους από την Ισπανία στα τέλη του 15ου αιώνα. Όμως ένα σημαντικό τμήμα τους έγιναν Μουσουλμάνοι από εκείνη την εποχή, χωρίς όμως να αναγνωρισθούν από τους Οσμανλήδες, και διαμόρφωσαν μια ξεχωριστή τάξη υπό την αίρεση των Μαμίνων.Kληρονομώντας το εβραϊκό πνεύμα της φιλαργυρίας και της εργατικότητας, είναι εύποροι και ανάμεσά τους είναι οι πιο πλούσιοι Τούρκοι της Θεσσαλονίκης. Ο Χασάν Ατζίκ, ένας υπουργός στην Κωνσταντινούπολη και ο αδερφός του, φοροσυλλέκτης στη Σαλονίκη είναι Μαμίνοι.Είναι συνήθως άνθρωποι με έντονη απέχθεια στους αδρανείς, φτωχούς και σπάταλους Γενίτσαρους της κατώτερης τάξης. Πηγαίνουν τακτικά στο τζαμί και συμμορφώνονται με την θρησκεία στα εξωτερικά στοιχεία αλλά επικρίνονται από τους άλλους Τούρκους πως έχουν μυστικές συναντήσεις και τελετές με άλλους ιδιόρρυθμους, των οποίων η καλύτερη απόδειξη είναι η γνώση της ισπανικής γλώσσας. Λέγεται ότι διαχωρίζονται σε τρεις κατηγορίες, δύο εκ των οποίων δεν εμπλέκονται με την τρίτη, αλλά ούτε και η τρίτη δίνει τις κόρες της για γάμο με Οσμανλήδες. Η Πολιτεία, ή η ελληνική κοινωνία, κυβερνάται από την μητροπολιτική επισκοπή, που μαζί με τους άρχοντες καθορίζει όλες τις πολιτικές διαμάχες για τις οποίες οι Τούρκοι δεν ενδιαφέρονται, εκτός εάν οι χριστιανοί το θεωρούν σωστό να προσφύγουν στο δικαστήριο.(Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.249-250)
    • Γέροι Οσμανλήδες [στο Μοναστήρι] με ψηλό τουρμπάνι και μεγάλη γενειάδα, σκαρφαλωμένοι στην άκρη της ράχης των γαϊδαράκων τους.
      (Berard, σ. 174)

  • Μακεδόνες

    • Οι αρχαίοι Μακεδόνες, στο δρόμο για τα Βοδενά κοντά στη Βλάντοβα, είχαν δημιουργήσει ένα πέρασμα ανάμεσα στους βράχους.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.276)
    • Ο στρατός στρατοπέδευσε στο Κίτιον, ο οποίος ανερχόταν σε 39000 άνδρες και 4000 άλογα , μαζεύτηκε από όλη την Μακεδονία, εκτός από 3000, και ήταν ο μεγαλύτερος στρατός που έγινε από όλους τους βασιλείς της χώρας. Από τους οπλίτες μόνο 19000 ήταν Μακεδόνες οι οποίοι φαίνονταν πολύ λίγοι αν τους συνέκρινε κανείς με αυτούς της νότιας Ελλάδας που συμμετείχαν στον Πελοποννησιακό και Περσικούς Πολέμους.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.288)
    • Οι Μακεδόνες του Περδίκκα και οι απείθαρχοι βάρβαροι, αφού έλαβαν το σήμα κινδύνου, κινήθηκαν ατάκτως κατά την διάρκεια της νύχτας, και το θεώρησαν απαραίτητο για τον ίδιο τον βασιλιά να τους συνοδεύσει χωρίς να συνενοηθεί με τον Βρασίδα, που είχε εγκατασταθεί με τις δυνάμεις του σε κάποια απόσταση.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.315)
    • Ο Κλέων περίμενε στήν Ηϊώνα για ορισμένες αναμενόμενες ενισχύσεις Μακεδόνων και Οδομαντών, όταν ο Βρασίδας τοποθετήθηκε με ένα τμήμα των δυνάμεων του στα Κερδύλια, ένα βουνό στη περιοχή της Άργιλου, απέναντι από την Αμφίπολη, απ’ όπου όλες οι κινήσεις του Κλέονα ήταν ορατές. Το υπόλοιπο του στρατού του Βρασίδα βρισκόταν στην Αμφίπολη. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 192)
    • Ο Αθηναγόρας ήταν ένας αυλικός.Οδήγησε τους Μακεδόνες στην πρώτη μάχη με ιππικό εναντίον του Σουλπικίου στο Λύγκο.Τον επόμενο χρόνο είχε την διοίκηση του τμήματος του μακεδονικού στρατού που είχε στρατοπεδεύσει στο Όρος Ασναός,στα παρίσθμια του Αώου, και είχε την τιμή να αποκρούσει τους Ρωμαίους στην μάχη στις Κυνός Κεφαλές.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.327)
    • Είναι αξιοσημείωτο ότι η κατάληξη της λέξης Τζέρπιστα, όπως και αυτή της Πράβιστα και Άνγκιστα μοιάζει με αυτή στην οποία οι αρχαίοι Μακεδόνες κυρίως επέδρασαν.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σελ.226)
    • Οι μακεδόνες βασιλείς αφού κατέκτησαν όλη την περιοχή στα δεξιά του Αξιού, διέσχισαν τον ποταμό και αύξησαν την επικράτεια τους μέχρι τους Παίονες και τους Σίντι. Εντούτοις παρέμεναν μακρυά από το μεγαλύτερο τμήμα της ακτογραμμής εξαιτίας των ελληνικών αποικιών στην Πιερία και τη Μυγδονία καθώς και εκείνων που κατείχαν το σύνολο της χερσονήσου της Χαλκιδικής. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 445)
    • Εδώ πρέπει να επισυνάψω, για να συμπεριλάβω μια συνοπτική παρουσίαση της γεωγραφίας της Μακεδονίας, το διάταγμα για τη διαίρεση της Μακεδονίας σε τέσσερις περιφέρειες, που εκδόθηκε από την Ρωμαϊκή Σύγκλητο το 167 π.Χ., το έτος μετά την κατάκτηση. Αναγνώστηκε στην Αμφίπολη στους συναθροισμένους Μακεδόνες από τον Αιμίλιο Παύλο, και μετά τους μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Οκτάβιο τον πραίτωρα:
      Unam fore et primam partem quod agri inter Strymonem et Nestum amnem sit: accessurum huic parti trans Nestum ad orientem versum qua Perseus tenuisset vicos, castella, oppida, praeter Aenum et Maroneam et Abdera: trans Strymonem autem vergentia ad occasum, Bisalticam omnem cum Heraclea quam Sinticen adpellant. Secundam fore regionem, quam ab ortu Strymo amplecteretur amnis praeter Sinticen Heracleam et Bisaltas; ab occasu qua Axius terminaret fluvius, additis Paeonibus qui prope Axium flumen ad regionem orientis colerent. Tertia pars facta, quam Axius ab oriente, Peneus amnis ab occasu cingunt: ad Septentrionem Bora mons objicitur: adjecta huic parti regio Paeoniae, qua ab occasu praeter Axium amnem porrigitur: Edessa quoque et Beroea eodem concesserunt. Quarta regio trans Boram montem, una parte confinis Illyrico, altera Epiro. Capita, regionum ubi concilia fierent, primae regionis Amphipolim, secundae Thessalonicen, tertiae Pellam, quartae Pelagoniam fecit. Eo concilia suae cujusque regionis indici, pecuniam conferri, ibi magistratus creari jussit. Regionibus quae adfines barbaris essent (excepta enim tertia omnes erant) permisit ut praesidia armata in finibus extremis haberent.
      Mε αυτό το περίφημο διάταγμα οι Μακεδόνες έγιναν ελεύθεροι, κάθε πόλη μπορούσε να κυβερνηθεί από μόνη της από δικαστές εκλεγμένους ετησίως, και οι Ρωμαίοι επρόκειτο να λαμβάνουν το μισό φόρο υποτελείας που παλαιότερα τον κατέβαλαν στους βασιλείς, η διανομή και η συλλογή του οποίου ήταν κύρια ευθύνη των συμβούλων των τεσσάρων περιφερειών. Για κανέναν πέρα από τον λαό των έσχατων συνόρων εναντίον στους βάρβαρους δεν επιτρεπόταν να υπερασπίζεται τον εαυτό του με τα όπλα, έτσι ώστε η στρατιωτική δύναμη ήταν τελείως ρωμαϊκή. Για να μη διαλυθεί αποτελεσματικότερα η εθνική συνένωση, κανείς δεν επιτρεπόταν να συνάψει γάμο ή να αγοράσει γη ή κτίσματα παρά μόνο στην περιοχή του. Τους επιτρεπόταν να επεξεργάζονται χαλκό και σίδερο πληρώνοντας τον μισό φόρο που λάμβαναν οι βασιλείς. Αλλά οι βασιλείς κρατούσαν για τον εαυτό τους το δικαίωμα να εκμεταλλεύονται τα ορυχεία χρυσού και αργύρου, και της ναυτικής ξυλείας καθώς και την εισαγωγή αλατιού,η οποία , καθώς μόνο η Τρίτη Περιφέρεια είχε το δικαίωμα να το πουλήσει στους Δάρδανους, είχε γίνει προς όφελος των κατακτητών της ακτής του Θερμαϊκού κόλπου. Δεν πρέπει να απορεί κανείς που οι Μακεδόνες σύγκριναν αυτήν την περιοχή της χώρας τους και τη διακοπή της αμοιβαίας επικοινωνίας μεταξύ αρκετών τμημάτων της με τον τεμαχισμό και τη διάλυση ενός σώματος ζώου ή ότι θα έπρεπε να είναι έτοιμοι κάποια χρόνια αργότερα να προσχωρήσουν στην στάση του Ανδρίσκου. Ο ιστορικός επισημαίνει:
      Pars prima Bisaltas habet fortissimos viros (trans Nestum amnem incolunt et circa Strymonem) et multas frugum proprietates et metalla et opportunitatem Amphipolis, que objecta claudit omnes ab oriente sole in Macedoniam aditus. Secunda pars celeberrimas urbes, Thessalonicam et Cassandriam habet; ad hoc Pallenen fertilem et frugiferam terram; maritimas quoque oppurtinatates ei praebent portus ad Toronen ac montem Atho (Aeneae vocant hunc) alii ad insulam Euboeam, alii ad Hellespontum opportune versi. Tertia regio nobiles urbes Edessam et Beroeam et Pellam habet et Vettiorum bellicosam gentem; incolas quoque permultos Gallos et Illyrios impigros cultores. Quartam regionem Eordaei et Lyncestae et Pelagones incolunt: juncta his Antintania et Strymphalis et Elimiotis; frigida haec omnis duraque cultu et aspera plaga est; cultorum quoque ingenia terrae similia habet; ferociores eos et adcolae barbari faciunt, nunc bello exercentes nunc in pace miscentes ritus suos.
      (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σελ.480-1)
    • Η σπανιότητα των νομισμάτων της μακεδονικής τετραρχίας εκτός από αυτά που κόπηκαν στην Αμφίπολη, αποδίδεται στην μικρή τους διάρκεια. Μόνο μετά 18 χρόνια από το διάταγμα της Αμφίπολης, ο Ανδρίσκος, που αυτοαποκαλούνταν Φίλιππος, γιος του Περσέα, ανακατάλαβε όλη τη Μακεδονία αλλά νικήθηκε και παραδόθηκε το επόμενο έτος στον Κεκίλιο Μέτελλο και οι Μακεδόνες έγιναν υποτελείς, και η χώρα πιθανώς κυβερνιόταν από έναν πραίτωρα όπως και η Αχαΐα μετά την καταστροφή της Κορίνθου, όπου συνέβη δυο χρόνια μετά, το 146 π.Χ. Από τότε μέχρι τη βασιλεία του Αυγούστου οι Ρωμαίοι είχαν το δύσκολο καθήκον της υπεράσπισης της Μακεδονίας απέναντι σε λαούς της Ιλλυρίας και της Θράκης, και σε αυτήν την περίοδο έστηναν αποικίες στους Φιλίππους, στην Πέλλα, στους Στόβιους και στο Δίο. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σελ.487)
    • Οι Μακεδόνες δεν μπορούσαν μέχρι τώρα να διανοηθούν παρά δύο κοινωνικές καταστάσεις, το χριστιανισμό και το Ισλάμ, το δε Ισλάμ να σημαίνει δύναμη, πλούτο, μεγάλη ιδιοκτησία και την «εν αναρχία» ελευθερία. Αρχίζουν τώρα να προβλέπουν ότι η αναρχία θα εξαφανιστεί, ότι τα αγαθά και οι φεουδαλικοί τίτλοι θα γίνουν σεβαστά από τους Σέρβους, τους Βούλγαρους και τους Έλληνες, όπως έγιναν σεβαστά στη Θεσσαλία, τη Ρωμυλία και τη Νις… .Σε μερικά χρόνια ίσως οι στατιστικές διαχωρίζουν τους Τούρκους από τους άλλους μουσουλμάνους. Οι σημερινοί αριθμοί είναι κατά προσέγγιση.
      (Berard, 214)

  • Βλάχοι (Wallachians)

  • Οι Βούλγαροι και οι Βλάχοι ανέβαιναν από τις κοιλάδες του Αξιού και του Εριγώνα, για να φτάσουν στα ψηλά βοσκοτόπια του Βιτσίου. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 17)

  • Στη Βλαχοκλεισούρα κατοικούν πεντακόσιες οικογένειες Βλάχων Δασσαριτών, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι πρόσφυγες από τη Μοσχόπολη. Οι κάτοικοι πιστεύουν ότι οι έποικοι, από τους οποίους ιδρύθηκε αυτή, εμφανίστηκαν στα υψώματα του όρους Σαρακίνα γύρω στον δέκατο πέμπτο αιώνα, όταν οι Τούρκοι, που λεηλατούσαν τη Μακεδονία υποχρέωναν τους Χριστιανούς να αποτραβηχτούν στα πιο απρόσιτα βουνά για να αποφύγουν την σκλαβιά και το θάνατο. Από τότε ο πληθυσμός ενισχύθηκε μ’ έναν μεγάλο αριθμό Βλάχων, οι οποίοι λες και παρακινούνται από ένα ένστικτο, αναζητούν πάντα ψυχρές ζώνες, πλάι σε δάση, βοσκότοπους και παγωμένα νερά, που αποτελούν απόλαυση γι’ αυτούς. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 23)

  • Οι Βλάχοι έποικοι που εγκαταστάθηκαν ανάμεσα στους Τόσκηδες της μεσημβρινής πλαγιάς του όρους Σβώκη, ισχυρίζονταν ότι προέρχονται από τους Ρωμαίους, που ο Κόιντος Φάβιος Μάξιμος εγκατέστησε στην Κανδαβία. Οι Βλάχοι αυτοί, άγρυπνοι ποιμένες και νοικοκυραίοι εργάτες, θεμελίωσαν τη Βοσκόπολη (Μοσχόπολη) τον ενδέκατο αιώνα, πάνω στα ερείπια της αρχαίας πόλης των Μόσχων και από απλός καταυλισμός βοσκών αυτή η αποικία έγινε το εμπορικό επίκεντρο της Ηπείρου. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 45)

  • Σε μικρή απόσταση από την Χρούπιστα βρισκόταν ένα βαρόσι (συνοικία), το οποίο ιδρύθηκε από εκατό περίπου οικογένειες Βλάχων προσφύγων από τη Βοσκόπολη, οι οποίες διατήρησαν τα έθιμα τους και ζούσαν μοιράζοντας τον χρόνο τους ανάμεσα στη φροντίδα των ζωντανών τους, τη γεωργία και την ύφανση μάλλινων χοντρών υφασμάτων, από τα οποία ράβονταν τα λαϊκά ρούχα. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 30)
  • Οι Βλάχοι είναι πολυάριθμοι στη Μακεδονία και υπάγονται –όπως οι Έλληνες και οι Βούλγαροι- στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Ο πληθυσμός είναι ρωμαϊκής καταγωγής και προέρχεται από την καταστροφή και διάλυση παλαιότερων πόλεων τις οποίες διάφοροι αυτοκράτορες είχαν μετατρέψει σε αποικίες, εγκαθιστώντας λεγεώνες που έφεραν στην καθημερινή ζωή και διοίκηση το Ρωμαϊκό Πολιτικό Δίκαιο. Οι πόλεις αυτές έπαιρναν τον τίτλο της αποικίας και είχαν δικαίωμα να κόβουν χάλκινο νόμισμα πάνω στο οποίο χάραζαν το όνομα του ηγεμόνα ή άλλων αξιωματούχων. Οι πόλεις αυτές ήταν γνωστές και από την ιστορία τους αλλά και από τα νομίσματά τους. Στη Μακεδονία είναι γνωστές πέντε τέτοιες αποικίες: το Δίον, η Κασσάνδρα, η Πέλλα, οι Φίλιπποι και οι Στόβοι. Τον 6ο αι. λόγω των πολιτικών εξελίξεων οι Βλάχοι εγκαταλείπουν τις εστίες τους και καταφεύγουν στα βουνά που χωρίζουν την Ήπειρο από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία (κυρίως την Πίνδο) αναζητώντας την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους. Βλάχοι υπήρχαν και στο Άργος. Κυρίως έμποροι και βοσκοί.(Cousinery, τομ.Ι, σ.16-18)
  • Μερικοί Βλάχοι υπήρξαν οι κύριοι κατασκευαστές του νεότερου κτιρίου της Μονής του Ξενοφώντος στο Άγιο Όρος. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 120)
  • Το Κρούσοβο κατελήφθη από τους επαναστάτες εναντίον των οποίων κινήθηκαν οι Τούρκοι με τους μπασι-μποζούκους ,οι οποίοι αφού τους νίκησαν μπήκαν στην πόλη,σκότωσαν 77 ανθρώπους ,έκαψαν και λεηλάτησαν 570 μαγαζιά και σπίτια.Χτύπησαν και βασάνισαν εκατοντάδες ανθρώπους ενώ βίασαν τις γυναίκες.Οι Τούρκοι δεν έπιασαν κανέναν από τους επαναστάτες , οι οποίοι έφυγαν από τη μια άκρη της πόλης ενώ οι ίδιοι έμπαιναν από την άλλη.Η λεηλασία του χωριού διήρκεσε τέσσερις μέρες.Η βουλγαρική συνοικία έμεινε ανέπαφη χάριν –όπως λέγεται –στη δωροδοκία των Τούρκων στρατιωτών.Οι υπόλοιποι κάτοικοι –κυρίως Βλάχοι-υπέστησαν ολοκληρωτική καταστροφή και εξαγριώθηκαν με τους Βούλγαρους που γλίτωσαν. Θεωρήθηκε ότι ο Τούρκος διοικητής είχε έρθει σε συνεννόηση με τους επαναστάτες ,ώστε σκόπιμα να επιτεθεί στους Έλληνες.Οι έρευνες δεν είχαν αποτέλεσμα.Τα πράγματα στη Μακεδονία ήταν πολύ περίπλοκα. (Frazer,σ. 209)
  • Ο χριστιανικός πληθυσμός της Σεμνίτσας αποτελείται από δύο λαούς: τους Σλάβους που αυτοθεωρούνται Βούλγαροι και περιμένουν κι αυτοί την άφιξη του Αρχιεπισκόπου, με μια αναμονή αρκετά ήρεμη όμως, χωρίς τα λουλούδια, τις τουφεκιές, τα κεριά και τα λιβάνια της Αχρίδας, και τους Βλάχους. Οι Βλάχοι είναι καταφανώς οι περισσότεροι. Στους Βλάχους αυτούς ξαναβρήκαμε το πνεύμα των μουραλάδων της Τζούρας. Τα ελληνικά που μιλούν, θα τα φθονούσε κι ένας Αθηναίος ακόμη. Μην τους λέτε Έλληνες όμως, και αποφύγετε τη Μεγάλη Ιδέα, το Μέγα Αλέξανδρο και το ζήτημα των βερατίων. Δε θέλουν να λέγονται Έλληνες αλλά Βλάχοι. “Μόνο λατινικό αίμα έχουμε εμέις”, έλεγε το βράδυ ένας καφετζής. Στο σχολείο τους μαθαίνουν στα παιδιά τούρκικα, βλάχικα και λίγα γαλλικά-Βλάχοι και Γάλλοι αδέλφια απ’ την ίδια μάνα, την παλιά Ρώμη! Ο καινοφανής πατριωτισμός τους είναι νεαρής ηλικίας, στα 1878 ήταν ακόμη Έλληνες και το βλάχικο σχολείο άνοιξε στα 1881. Σήμερα όμως έχουν το ζήλο και το φανατισμό των νεοφώτιστων. “Τίι είναι η Ελλάδα; Ένα παλιόβουνο που το τρώει η θάλασσα και που δε βρίσκουν να χορτάσουν την πείνα τους ούτε τα κατσίκια. Και οι Έλληνες; Φαφλατάδες και λωποδύτες. Μιλούν και κλέβουν. Έχουν την απαίτηση να εκπροσωπούν το χριστιανισμό και τον πολιτισμό ενάντια στο βάρβαρο και άπιστο Τούρκο. Μα το ψωμί όμως, μα το Χριστό, οι δεσποτάδες τους εκμεταλλεύονται και δολοφονούν τις εθνότητες, στο όνομα της προόδου οι μπακάληδές τους δηλητηριάζουν και καταχρεώνουν το χωριάτη…Τους μαθαίνουμε σιγά σιγά. Ο Βούλγαρος αποσπάστηκε πια απ’ τον Πατριάρχη και τον ελληνισμό. Μένει ο Βλάχος και ο Αλβανός, που οι κερατάδες αυτοί θέλουν να καταβροχθίσουν…..”.
    (Berard, σ.171-172)
  • Σύμφωνα με τον Τύνμαν και τον Φίνλει οι Βλάχοι είχαν και μία ακόμα πιο μακρινή καταγωγή. Ήταν γόνοι των Θρακών, εκπρόσωποι των ιθαγενών φυλών που προηγήθηκαν του ελληνισμού και που οι αποικίες των Αθηναίων και των Μεγαρέων είχαν απωθήσει στα βουνά. Οι φυλές αυτές υποτάχθηκαν έναν καιρό στους Έλληνες της Μακεδονίας αλλά δεν είχαν πάψει να υπάρχουν. Δέχθηκαν πιθανότατα τους Ρωμαίους ως ελευθερωτές και είτε λόγω συγγένειας είτε λόγω ευγνωμοσύνης, αποδέχτηκαν τη γλώσσα και τα ήθη τους. Επιπλέον η Θράκη, τόπος όπου δούλευαν στους αγρούς δούλοι και ερημωμένη από το ανθρωποκυνηγητό και εκτός από αυτό συνοριακή επαρχία είχε προσελκύσει πολλούς ρωμαίους αποίκους. Από την εποχή των πρώτων αυτοκρατόρων είχε υπάρξει νοτίως του Δούναβη μία Βλαχία.(Berard, σ.293)
  • Από το 1480, οι Βλάχοι της Μακεδονίας αποτελούν μέρος της ελληνικής κοινότητας. Ένα μέρος τους ζει νομαδικά, ξεχειμωνιάζοντας με τα κοπάδια του στις ακτές της Αδριατικής και του Αιγαίου, από τη Ναύπακτο ως το Δυρράχιο και από τη Λαμία ως τη Θεσσαλονίκη και ξεκαλοκαιριάζουν στα απρόσιτα λημέρια τους. Οι άλλοι νοι στην οροσειρά της Πίνδου, κατοικούν γύρω από το μεγάλο τους κέντρο, το Μέτσοβο, στις πόλεις τους Συρράκο, Καλαρρύτες, Μοσχόπολη (κοντά στην Κοριτσά) και σε εκατό περίπου χωριά .Σε σχέση με τον εμπορικό τους ρόλο, ως αγωγιάτες, καρβανάροι ή αποθηκάριοι είναι 17ο αιώνα οι μεσίτες μεταξύ Αλβανίας και Ευρώπης. Φτάνουν μέχρι τις εμποροπανήγυρεις της Μόσχας, της Βιέννης, της Λιψίας και του Μπωκαίρ. Ο λαός αυτός αν και διαιρεμένος σε δύο φύλα τους Βλάχους Μασσαρέτες βορείως της Κοριτσάς και τους Μεγαλοβλαχίτες νοτιότερα, κοντά στο Συρράκο παραμένει ενιαίος μέσω της γλώσσας , των εθίμων και των θρύλων του και μέσω της ίδιας ημιανεξαρτησίας.(Berard, σ.299)
  • Οι Βλάχοι της Πίνδου είναι διασπαρμένοι σε μία ευρύτατη εδαφική έκταση, που τα όριά της είναι το Κρούσοβο στο Βορρά, τα Βοδενά και η Λάρισα προς την Ανατολή. Στα δυτικά και στα νότια τα όρια είναι ασαφή. Οι βλαχοποιμένες κατεβαίνουν το χειμώνα μέχρι τον Κορινθιακό κόλπο και μέχρι τους κάμπους της Αυλώνας και του Δυρραχίου (σε όλο τον ελληνισμό το Βλάχος έχει γίνει συνώνυμο του βοσκού).Οι δυτικότερες όμως πόλεις όπου έχουν εγκατασταθεί και μένουν μόνιμα Βλάχοι, είναι η Άρτα ,τα Γιάννινα και το Ελβασάν.(Berard, σ.303)
  • Οι Βλάχοι, όπως και οι Αθίγγανοι, είναι μια ράτσα άγνωστης καταγωγής και είναι άξιο απορίας πώς κανείς δεν έχει σκεφτεί να τους συνδέσει με τις δύο χαμένες φυλές του Ισραήλ, εκείνες που είναι πρόγονοι όλων των φυλών που αναζητούν το γενεαλογικό τους δέντρο. Με αυτή την εξαίρεση, δεν είναι λίγες οι θεωρίες που έχουν αναφερθεί στην προέλευση των Βλάχων. Κάποιοι τους θεωρούν ως απόγονους των παλιών Ρωμαίων αποίκων και λεγεωνάριων που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας. Άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι γιοι των Ρουμάνων βοσκών, οι οποίοι σε κάποια άγνωστη περίοδο της παγκόσμιας ιστορίας πέρασαν το Δούναβη μαζί με τα κοπάδια τους και σταδιακά εξαπλώθηκαν στη Βαλκανική χερσόνησο. Είναι μια άποψη η οποία υιοθετείται από τους ίδιους τους Ρουμάνους,οι οποίοι με βάση αυτή την υποθετική συγγένεια προσπαθούν να προβάλλουν τις έμπρακτες διεκδικήσεις τους στις κατοικημένες από Βλάχους περιοχές. Μια τρίτη υπόθεση,προτιμότερη από τις προηγούμενες, τόσο για την καινοτομία της όσο και για την ανυστεροβουλία της, δίνει στους Βλάχους θρακική καταγωγή, ομοιάζοντας στο σημείο αυτό με το γιατρό του Μολιέρου που εξήγησε την ξαφνική βουβαμάρα του ασθενούς του με το γεγονός της έλλειψης φωνής.
    Η πλειοψηφία των Βλάχων ζει νομαδική ζωή: κάποιοι ως βοσκοί, ψάχνοντας με τα κοπάδια τους βοσκοτόπια μέσα στα βουνά το καλοκαίρι και στις πεδιάδες το χειμώνα.Άλλοι ως μεταφορείς, συνεχώς κινούμενοι μπρος και πίσω με μακριές σειρές δασύτριχων αλόγων και μουλαριών. Υπάρχει επίσης σημαντικός αριθμός Βλάχων οι οποίοι έχουν εγκατασταθεί μόνιμα σε διάφορες πόλεις και χωριά, ιδιαίτερα στην περιοχή του Berat, στην Αλβανία, στο Μοναστήρι,στο Καλκάντελε,στην Κλεισούρα, το Μεγάροβο και τη Νιβέσκα στην Δυτική Μακεδονία. Στο Βλαχολίβαδο της τουρκικής και στον Τύρναβο της ελληνικής Θεσσαλίας. Στο Μέτσοβο στην Ήπειρο. Στη Τζουμαγιά,το Νευροκόπι και άλλα μέρη της Ανατολικής Μακεδονίας. Οι ορεινές περιοχές προς το βορρά στη Γουμένισσα και στα δυτικά προς το Βαρδάρη είναι παρομοίως κατάσπαρτες με Βλάχικες εγκαταστάσεις. Όλοι αυτοί οι Βλάχοι μιλούν μία διάλεκτο με συγγένεια προς τα Λατινικά, αλλά ιδιαίτερα αναμεμειγμένη με τα ελληνικά, και πολλοί από αυτούς είναι δίγλωσσοι, χρησιμοποιώντας τα ελληνικά στις εμπορικές τους συναλλαγές και στην γραφή γενικά, ενώ σε φυσιολογικές περιστάσεις επιστρέφουν στην μητρική τους γλώσσα, περίπου όπως πολλοί Σκοτσέζοι κλίνουν προς τη διάλεκτο Gaelic , παρόλο που τα Αγγλικά είναι οικεία σε αυτούς. Ένα περίεργο και ίσως όχι ασήμαντο γεγονός είναι ότι οι Βλάχοι, όταν μιλούν ελληνικά δεν προδίδουν το παραμικρό ίχνος ξένης προφοράς. Όντως είναι πιο εύκολο να εντοπίσεις ένα Βόρειο Βρετανό, όταν μιλάει τη γλώσσα του Νότου, παρά ένα Βλάχο που μιλάει ελληνικά γεγονός, το οποίο με κανένα τρόπο δεν ισχύει στην περίπτωση των Ελληνόφωνων Σλάβων.
    Με εξαίρεση την επαρχιακή διάλεκτο, όλα τα υπόλοιπα σχετικά με τους Βλάχους-κυρίως τους πολιτισμένους Βλάχους της πόλης-είναι ελληνικά: οι τρόποι τους και τα έθιμά τους,οι θρύλοι τους και τα θρησκευτικά τους τραγούδια, η εμπορική και η διανοητική τους ζωή και η θρησκεία τους είναι όλα αμιγώς ελληνικά και σε όλες τις ερωτήσεις που αφορούν την εθνικότητα αυτοί απαντούν ότι είναι περισσότερο Έλληνες από τους ίδιους τους Έλληνες. Είναι σχεδόν 20 χρόνια από τότε που η Ρουμανική προπαγάνδα ξεκίνησε να ασχολείται με τους Βλάχους, αλλά όπως έχει ήδη λεχθεί, χωρίς ιδιαίτερες επιτυχίες. Λίγοι από τους Βλάχους έχουν επιτρέψει στους εαυτούς τους να πειστούν ότι είναι Ρουμάνοι, και ακόμα κι εκείνοι, είναι βέβαιο , ότι ενέδωσαν σε άλλα – πλην των αμιγώς ιστορικών- επιχειρήματα. (Abbott, σ. 77-79)
  • Κατεβαίνοντας στη μικρή πεδιάδα στο Ελευθεροχώρι, συναντούμε Βλάχους βοσκούς που κινούνται με τα κοπάδια τους νότια. Είναι άγριοι στην όψη, ψηλοί και πολύ αδύνατοι με μακριά ξανθά μαλλιά που πέφτουν στους ώμους τους, με βαριά και κοκαλιάρικα πρόσωπα, αετίσιες μύτες δυνατές και καλοσχηματισμένες και προεξέχοντα ξυρισμένα πηγούνια. Φορούν μάλλινες φουστανέλες και περικνημίδες, κάπες σχεδόν κουρελιασμένες που τις ρίχνουν πίσω στην πλάτη σαν τήβεννο και τις στερεώνουν στον αριστερό ώμο ενώ πίσω τους τρέχουν μικρά κοπάδια από γουρούνια που μπερδεύονται μέσα στα πόδια του αφεντικού τους ενώ αυτός απλόχερα «χαρίζει» στο κοπάδι του πότε ευχές και πότε κατάρες στη βλάχικη διάλεκτο. Οι Βλάχοι αγαπούν τα γουρούνια πιο πολύ από τους Βουλγάρους και πιο πολύ από τους Μαυροβούνιους. Δεν υπάρχει βλάχικο χωριό του οποίου ακόμη και η πιο φτωχική καλύβα να μην έχει γουρούνια. (Chirol, σ. 46)
  • Η πρώτη αυθεντική μνεία για τους Βλάχους σημειώνεται το έτος 976 όταν μια αποικία ανάμεσα στην Καστοριά και την Πρέσπα –κάτω από τα Καμβούνια-αναφέρεται σε ένα Χρυσόβουλο του Αυτοκράτορα Βασιλείου Β’. (Chirol, σ.157)
  • Το Πατριαρχείο αναγνώρισε -μετά από χρόνια αγώνα και την απειλή ενός καταστροφικού σχίσματος- τις επιδιώξεις της Ελλάδος για εθνική Αυτοκέφαλη Εκκλησία.Η ίδια πεισματική στάση του προκάλεσε το βουλγαρικό σχίσμα και αποξενώνοντας τους Σλάβους της Τουρκίας έθεσε σε κίνδυνο την ίδια την υπόσταση του Ελληνισμού.Άλλη μια καταστροφική ενέργεια θα ήταν να απωλέσει η Ελλάδα την χαλαρή στήριξη των Βλάχων των οποίων η συμπάθεια την παρούσα στιγμή ήταν θετική.Οι Βλάχοι αριθμητικά δεν ήταν πάνω από 500.000 ψυχές και έλπιζαν ότι με την προσάρτηση στην Ελλάδα θα αποτίναζαν την τουρκική εξουσία.Οι στρατιωτικές υποχρεώσεις,η βαριά φορολογία,οι πιθανοί περιορισμοί που θα επιβάλλονταν στο νομαδικό τρόπο ζωής τους και άλλα δεδομένα μετρίαζαν τον ενθουσιασμό των Βλάχων για την υπαγωγή τους στην Ελλάδα.Αν η στενοκεφαλιά του ελληνικού κλήρου τους ενέπλεκε σε μια διαμάχη με τους πνευματικούς αρχηγούς τους,ο βασικός δεσμός που τους συνέδεε με την Ελλάδα θα είχε σπάσει.Ήδη η ρουμανική προπαγάνδα είχε αρχίσει το έργο της ανάμεσα στο Βλάχικο πληθυσμό και μολονότι σε κάποιες περιοχές οι απεσταλμένοι δεν έγιναν ασμένως δεκτοί, σε άλλες περιπτώσεις βρήκαν ευήκοα ώτα,αν και απευθύνονταν σε ανθρώπους που είχαν μέσα τους ισχυρό το αίσθημα της φυλής –αν όχι το ισχυρότερο από όλες τις εθνότητες της Τουρκίας.Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει πόσο γρήγορα και χωρίς αντίδραση η σπίθα των παλαιών παραδόσεων -που κρύβονταν για τόσους αιώνες κάτω από στάχτες που σιγόκαιαν- μπορεί να ξεπηδήσει και να γίνουν όλα παρανάλωμα του πυρός. (Chirol, σσ.166-167)
  • Η ρουμανική επέμβαση είχε πάρει τον χαρακτήρα της εκπαιδευτικής προπαγάνδας και ο κύριος στόχος της ήταν οι περιοχές της Μακεδονίας,διότι εκεί υπήρχε άμεση ανάγκη να ανταγωνιστεί την ελληνική επιρροή.Η κίνηση αυτή δεν ήταν καινοφανής αλλά είχε τις ρίζες της 16 χρόνια πριν στην ίδρυση του Μακεδονο-ρουμανικού συλλόγου στο Βουκουρέστι για την ενθάρρυνση της εθνικής εκπαίδευσης στους Ρουμάνους που κατοικούν νότια του Δούναβη.Σημαντική χρηματική βοήθεια ερχόταν σε ενίσχυση της προσπάθειας που είχε αρχίσει με αφορμή τα πολιτικά γεγονότα τα οποία τα τελευταία χρόνια είχαν δώσει νέα ώθηση στο ζήτημα αυτό.Το 1880 δαπανήθηκαν όχι λιγότερες από 4.000 λίρες για τους σκοπούς του Συλλόγου.Μέχρι σήμερα 15 σχολεία -από τα οποία τρία για κορίτσια- ιδρύθηκαν από τον Σύλλογο που έστειλε όλους τους δασκάλους από τη Ρουμανία(16 άνδρες και 4 γυναίκες).Τα αρρεναγωγεία είχαν 1200 μαθητές και τα παρθεναγωγεία 250.Ο ελληνικός κλήρος κατήγγειλε τις κινήσεις αυτές με τα πιο μελανά χρώματα στις τουρκικές αρχές ενώ συναγωνιζόταν με την επιρροή και τη διδασκαλία του την ρουμανική προπαγάνδα στη διάπλαση της βλάχικης νεότητας.(Chirol, σσ.167-168)
  • Οι Βλάχοι είναι δεμένοι με τους Έλληνες με τόσο ισχυρούς δεσμούς,ώστε η μελλοντική φυλετική ανάμειξη με αυτούς να θεωρείται προδιαγεγραμμένη.Ωστόσο,ο σκοπός της προπαγάνδας ήταν να κάνει την ανάμειξη δυσκολότερη.Οι Βλάχοι δεν είναι πολυάριθμοι ,ώστε να κάνουν δικό τους κράτος.Η ένωση με τους συγγενείς τους που κατοικούν πέρα από το Δούναβη είναι γεωγραφικώς αδύνατη.Η προπαγάνδα είχε σκοπό να εμποδίσει τους Βλάχους να απορροφηθούν από τους Αλβανούς ή τους Βουλγάρους.Τελικά, η κίνηση είχε αρνητικό χαρακτήρα και ως τέτοια δεν σημάδεψε με αποφασιστικό τρόπο τις τύχες των Βλάχων. (Chirol, σσ.168-169)
  • Βλάχοι: Το Βουλγαρικό κράτος αναγεννήθηκε και ευημέρησε εκ νέου υπό τους Ασσέν. Ήταν Βλάχοι στην καταγωγή και κατάφεραν να ιδρύσουν μία νέα δυναστεία και να ανακαταλάβουν όλη την αρχαία γη, συμπεριλαμβανομένης και της Μακεδονίας. Αυτό το δεύτερο Βουλγαρικό κράτος θα μειωθεί σύντομα και θα εξαφανιστεί χωρίς να καταστεί βιώσιμο. Το σερβικό στοιχείο θα διαπρέψει κάτω από τη λαμπρή δυναστεία των Νεμάνια.(Mantegazza, σ. 5)

  • Τούρκοι

    • Στο ταμείο της μητρόπολης της Καστοριάς οι Χριστιανοί και οι Τούρκοι κατέθεταν χρηματικά ποσά με επιτόκιο 10% ή 12%. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 2)

    • Στο περιβάλλον του Αγιάν της Καστοριάς συνάντησα έναν Τούρκο, που μιλούσε πολύ καλά γαλλικά, και ο οποίος χαλιναγώγησε την κακοήθεια. Αυτός ο άνθρωπος ήταν άλλοτε ακόλουθος του Αλή Εφέντη του Άργους, πρέσβης της Αυτού Μεγαλειότητος στο Παρίσι. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 21)

    • Οι Τούρκοι, που λεηλατούσαν τη Μακεδονία, υποχρέωναν τους Χριστιανούς να αποτραβηχτούν στα πιο απρόσιτα βουνά για να αποφύγουν τη σκλαβιά και τον θάνατο. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 22)

    • Οι Τούρκοι του Μπόσιγκραντ βρίσκονταν υπό την εξουσία του Αλή Πασά. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.33)
    • Το Ίσβορο αποτελείται απο τριακόσια με τετρακόσια σπίτια χωρισμένα σε δύο, σχεδόν ισομερής, ΄΄μαχαλάδες΄΄, σε απόσταση ενός μιλίου ο ένας απο τον άλλο. Ο δεύτερος ΄΄μαχαλάς΄΄ κατοικείται απο Τούρκους. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 160)
    • Καπνός καλλιεργείται κυρίως στις γειτονικές εκτάσεις των Γιαννιτσών ο οποίος είναι πολύ φημισμένος σε όλη την Τουρκία για το άρωμα του. (Leake,τομ.ΙΙΙ, σ.267)
    • Οι Τούρκοι έπαιρναν συχνά τμήματα απο αρχαία μνημεία της Πέλλας και του Παλαιόκαστρου για την κατασκευή επιτύμβιων μνημείων. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.269)
    • Τους Τούρκους του Παλαιόκαστρου τους θεωρούσαν Βούλγαρους αρνησίθρησκους. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.270)
    • Και οι Τούρκοι και οι Έλληνες,ακόμη και οι πιο πτωχοί χωρικοί,είναι γεμάτοι απο την ιστορία του Αλεξάνδρου,αν και μερικές φορές ειναι παράξενα αλλοιωμένη και συχνά ο Αλέξανδρος συγχέεται με τον Σκεντέρμπεη.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 166)
    • Οι Επιστάτες μαζί με τους Άρχοντες κατοικούν στις Καρυές. Αυτοί είναι Καλόγεροι εξουσιοδοτημένοι από τα είκοσι μοναστήρια να επιβλέπουν τις αστικές υποθέσεις του βουνού, να γνωρίζουν κάθε ζήτημα που αφορά ολόκληρη την κοινότητα, να καθορίζουν το μερίδιο που οφείλει να καταβάλει κάθε μοναστήρι στους Τούρκους και να φροντίζουν για την συλλογή του. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 123)
    • Κάθε χωριό είναι υποχρεωμένο να παραδίδει τη δεκάτη του Μπέη σε βαμβάκι το οποίο είναι έτοιμο για άμεση εξαγωγή, ούτως ειπειν, καθαρό από σπόρους και εκκοκισμένο, αντί να το παρέχουν όπως βγαίνει από τα χωράφια. Επιπρόσθετα αναπληρώνουν την απώλεια σε βάρος, η οποία προκαλείται από την αφαίρεση των σπόρων, με την προσθήκη ισόποσου καθαρού βαμβακιού. Οι Τούρκοι δικαιολογούν αυτήν την καταπίεση ισχυριζόμενοι οτι είναι κοινή πρακτική στις περιοχές που παράγουν βαμβάκι. Η μόνη απάντηση την οποία καταδέχονται να δώσουν όταν είναι οι δυνατότεροι.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 203)
    • Η Νιγρίτα είναι ένα μεγάλο ελληνικό χωριό, απέναντι ακριβώς από τις Σέρρες στα νοτιοδυτικά του σημείου που διαμορφώνει την τελευταία κλίση στην παράλληλη κλίμακα των βουνών. Χωρίζεται από ένα κενό λίγων γιάρδων από άλλο χωριό παρόμοιας περιγραφής, που ονομάζεται Σέρπα ή Τζέρπα.Ένα μίλι πιο δυτικά είναι μια τρίτη συστοιχία σπιτιών,στα οποία κατοικούν κυρίως Τούρκοι και ονομάζονται Τζέρπιστα.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.226)
    • Το Κλισαλί ήταν μια στάση στην κύρια πορεία προς την Κωνσταντινούπολη, όπου αλλάξαμε τα άλογα μας που μας παρείχε η άμαξα του ταχυδρομείου και στις 7.50, ώρα Τουρκίας, ακολουθήσαμε τους πρόποδες των λόφων, αφήνοντας στα δεξιά μερικά μικρά τουρκικά χωριά.Στις 8.30 η ανατολική άκρη της λίμνης του Αγίου Βασιλείου είναι ενάμιση μίλι στα αριστερά, και κοντά του ένα μικρό τουρκικό χωριό με το όνομα Doanji Oglu. Οι δασώδεις πλευρές του όρους του Χορτιάτη αυξάνονται απότομα από την απέναντι ακτή της λίμνης, και πάνω από το δυτικό τέρμα της λίμνης αναπαριστάνεται μια νοτιοδυτική κατεύθυνση. Στις 9.10 είμαστε απέναντι από την κορυφή. Έχοντας κατέβει ελώδεις εκτάσεις, προς το βορειοδυτικό άκρο της λίμνης, φτάσαμε απέναντι από το τέρμα της λίμνης στις 10.5, και μετά μπήκαμε σε μια κοιλάδα που περιείχε πολλές διασκορπισμένες κωμοπόλεις και τσιφλίκια,γνωστά συλλογικά με το όνομα Λαγκαδά. Οι Τούρκοι που το κατοίκησαν έχουν την φήμη των άγριων και αφιλόξενων κατοίκων. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.232)
    • Φιλοξενήθηκα στο Σοχό, στο σπίτι του Έλληνα προεστού Χαρίσου (Khariso), ο οποίος είχε δώσει στο όνομά του ως πρόθεμα το τουρκικό τίτλο -Χατζής- επειδή είχε ζήσει στην Ιερουσαλήμ.Η πλευρά του βουνού που επικλίνει από το χωριό καλύπτεται από αμπελώνες, κάτω από τους οποίους υπάρχει μια γόνιμη κυματώδης περιοχή που εμπίπτει στο κάμπο της Μπεσίκης(Μικρή Βόλβη), στο οποίο κατεβαίνει.Μέσω μιας ευχάριστης περιοχής αποτελούμενης απο χωράφια με καλαμπόκια διάσπαρτα μεταξύ ελαιώνων, μεμονωμένων δέντρων και αναρίθμητων χωριών κατοικοιμένων εξολοκλήρου από Τούρκους, πολλούς από τους οποίους συναντήσαμε στο δρόμο τους για το παζάρι στο Σοχό με τα μάλλινα υφάσματά και το καλαμπόκι τους. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 231)
    • Οι Τούρκοι ήταν πιθανότατα ενήμεροι ότι το Άγιο Όρος πλήρωνε πολύ λιγότερο σε σχέση με τον αριθμό των ατόμων που ζούσαν εκεί, αλλά όντας η κατοικία ατόμων αφιερωμένων στη θρησκεία, δικαιούνταν να απολαμβάνουν τουρκικά προνόμια. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 252)
    • Κατά τη μάχη του Αούστερλιτς, η τουρκική κυβέρνηση απέκτησε θράσος και υποστηριζόμενη από τους Γάλλους, προσπάθησε να διευθετήσει δύο ζητήματα πάνω στα οποία είχαν στηρίξει τις ελπίδες τους, χωρίς,ωστόσο μεγάλη πιθανότητα να τα λύσουν.
      1. Η επέκταση του τάγματος των Νιζάμηδων, οι φόροι και η στρατιωτική πειθαρχία στη Ρούμελη 2. Η απόσυρση της προστασίας από τους ευρωπαίους ηγεμόνες στους ραγιάδες και κυρίως των ρωσικών σημαίων από τα ελληνικά πλοία. Για την επίδραση του πρώτου ζητήματος μια πολύ μεγάλη δύναμη από την Ασία στάλθηκε στη Ρούμελη και για το δεύτερο ζήτημα ένα φιρμάνι είχε εκδοθεί ήδη από τον Μάρτιο.Οι γενίτσαροι της Κωνσταντινούπολης και κυρίως όλοι οι Τούρκοι της χώρας από την Ανδριανούπολη μέχρι την πρωτεύουσα, ενώθηκαν ενάντια στους Νιζάμηδες ενώ οι Ασιάτες ηττήθηκαν και διασκορπίστηκαν πριν βρεθούν πέρα από την Συλήβρια, όπου οι υπόλοιποι είχαν περικυκλωθεί με κίνδυνο να αποκοπούν, ενώ οι εχθροί απειλούσαν να προελάσουν στην Κωνσταντινούπολη και να παύσουν τον Σουλτάνο ως άπιστο.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.237-8)
    • Όλοι οι μουσουλμανικοί ναοί ήταν αρχικά ελληνικές εκκλησίες, ενώ δύο από αυτούς ήταν ειδωλολατρικοί ναοί και μετατράπηκαν σε εκκλησίες. Ο πιο αξιόλογος είναι αυτός που είναι ακόμη γνωστό στους Έλληνες με το όνομα παλεά Μητρόπολις ή πιο κοινά Eski Metropoli, μια ονομασία δοσμένη από τους Τούρκους.Από τότε,στην εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, φαίνεται να ήταν ο καθεδρικός ναός του μητροπολιτικού επισκόπου.Πρόκειται για μια ροτόντα χτισμένη από ρωμαϊκούς πλίνθους, με δύο πόρτες, η μια στα νότια και η άλλη στα δυτικά. Το πάχος των τοίχων είναι 18 πόδια, το ύψος περίπου 50 πόδια, η διάμετρος 80 πόδια. Πάνω από αυτούς τους τοίχους υπήρχε ένα μεγάλο οικοδόμημα μικρότερων διαστάσεων, το μεγαλύτερο τμήμα του οποίου όπως και ο τρούλος που το διακοσμεί προστέθηκαν πιθανώς όταν το κτίριο βρέθηκε στην υπηρεσία του χριστιανισμού. Φωτίζεται από παράθυρα στο μεσαίο ύψος του κτιρίου , το οποίο είναι περίπου 80 πόδια. Πιθανώς είναι και τα παράθυρα αυτά χριστιανική επιδιόρθωση ενώ ο αρχαίος ναός φωτιζόταν από τον τρούλο.Το εσωτερικό του τρούλου είναι κοσμημένο με αναπαράσταση των κτιρίων και των αγίων σε μωσαϊκό, διασπαρμένα με επιγραφές που επεξηγούν τα θέματα, κάτι σύνηθες στις ελληνικές εκκλησίες. ‘Ομως τώρα πια είναι τόσο κατεστραμένα για να μπορούν να διαβαστούν αν και οι Τούρκοι δεν έχουν καταστρέψει κανένα από αυτά τα στολίδια, ούτε και την εικόνα του Παντοδύναμου που καταλάμβανε μια γωνιά του ναού έναντι της θύρας όπου κάποτε βρισκόταν ένα παγανιστικό είδωλο. Σε ένα σημείο αντικατέστησαν ένα πεσμένο μωσαϊκό με εικονογραφία σε απομίμηση του. (Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.240-1)
    • Η Αγία Σοφία είναι μουσουλμανικός ναός, όπως λέγεται από τους Τούρκους, όπως και ο φημισμένος ναός στην Κωνσταντινούπολη ήταν πριν εκκλησία αφιερωμένη στην Θεία Σοφία. Οι ‘Ελληνες ισχυρίζονται ότι χτίστηκε από τον αρχιτέκτονα της Αγίας Σοφίας της Κωνσταντινούπολης.Τουλάχιστον το σχέδιό του είναι παρόμοιο, με ελληνικής τεχνοτροπίας σταυρό και οκτάστηλη στοά πριν από την θύρα και θόλο στο κέντρο, με μωσαϊκό που απεικονίζει διάφορα αντικείμενα πολύ κατεστραμένα.Ενδιάμεσα διακρίνονται διάφοροι άγιοι και φοίνικες.Οι Τούρκοι αντίθετα με τη συνήθειά τους να καταστρέφουν ή τουλάχιστον να επικαλύπτουν με στρώμα γύψου τις μορφές στις ελληνικές εκκλησίες που έχουν μετατρέψει σε τζαμιά, έχουν επιτρέψει σε όλες τις μορφές της Αγίας Σοφίας να παραμείνουν, με εξαίρεση ένα κεντρικό τμήμα που αντικατέστησαν με αραβική επιγραφή, ενώ έχω εντυπωσιαστεί από ένα τεράστιο ανθρώπινο πρόσωπο που κοιτά προς τα κάτω, όπως συχνά έχω παρατηρήσει σε ελληνικούς ναούς, και το οποίο επιγράφεται Παντοκράτωρ. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.241-2)
    • Ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης υπολογίζεται σε 80.000 αλλά πιθανότατα δεν υπερβαίνει τις 65.000 εκ των οποίων 35.000 είναι Τούρκοι, 15.000 είναι Έλληνες και 13.000 είναι Εβραίοι ενώ οι υπόλοιποι είναι Φράγκοι και Αθίγγανοι. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.248)
    • Ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης υπολογίζεται σε 80.000 αλλά πιθανότατα δεν υπερβαίνει τις 65.000 εκ των οποίων 35.000 είναι Τούρκοι, 15.000 είναι Έλληνες και 13.000 είναι Εβραίοι ενώ οι υπόλοιποι είναι Φράγκοι και Αθίγγανοι. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.248)
    • Όλοι οι Τούρκοι της Μακεδονίας που φέρουν όπλα, είναι Γιουρούκοι, Σπαχήδες ή Γενίτσαροι. Οι Σπαχήδες είναι το ιππικό που ιδρύθηκε από τους κατόχους των ζαϊμιών και των τιμαρίων, όταν ζητήθηκε από την κυβέρνηση. Οι Γιουρούκοι καλλιεργούσαν την γη τους κυρίως σε ορεινές περιοχές. Οι Γενίτσαροι είναι οι φρουροί των οχυρωμένων τοποθεσιών, ανάμεσα στους οποίους είναι κυρίως καταταγμένοι το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλών των οικογενειών που ασχολούνται με το εμπόριο και τη βιομηχανία, ή κάτοχοι ιδιοκτησίας στη γειτονική πεδιάδα. Ο Χατζή Μουσταφά,ο Μπας τσαούς των Γενίτσαρων έχει επτά τσιφλίκια 20.000 πιάστρων το έτος παρόλο που ζει και με εκείνα των οκτώ ή δέκα χιλιάδων.Με μια κυβέρνηση που κάνει τον καθένα να νιώθει ανασφαλής να επενδύσει τον πλούτο του και αφήνει περιουσία και ζωή αβέβαιες, οι ακρότητες της τσιγγουνιάς και της σπατάλης είναι φυσικό να υπάρχουν. Οι Τούρκοι όπως και οι Εβραίοι, φτάνουν στα άκρα με την τσιγγουνιά ενώ η σπατάλη δεν είναι διόλου ασυνήθιστη στους νεαρούς Οσμανλήδες.Επισήμανα έναν κατώτερο υπάλληλο στο δικαστήριο που μέσα σε λίγα χρόνια κατασπατάλησε 2000 χρηματικά έπαθλα και επτά τσιφλίκια. Αυτοί οι Τούρκοι ιδιοκτήτες γης είναι, ωστόσο, αυτοί με την μεγαλύτερη σταθερότητα στην Τουρκία. Και οι Φράγκοι έμποροι που παζαρεύουν για το καλαμπόκι, το βαμβάκι, και τον καπνό τους, μπορούν, χωρίς πολύ ρίσκο, να προάγουν τις καλλιέργειές τους. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.249)
    • Η Πολιτεία, ή η ελληνική κοινωνία, κυβερνάται από την μητροπολιτική επισκοπή, που μαζί με τους άρχοντες καθορίζει όλες τις πολιτικές διαμάχες για τις οποίες οι Τούρκοι δεν ενδιαφέρονται, εκτός εάν οι χριστιανοί το θεωρούν σωστό να προσφύγουν στο δικαστήριο. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 250)
    • Όσον αφορά τους Τούρκους [της Θεσσαλονίκης], δεν έχουν ακόμη κάποιο μνημείο. Οι Τούρκοι αν και έχουν δανειστεί πολλά και καταστρέψει περισσότερα, δεν έχουν κατασκευάσει τίποτα- ούτε καν φυλακή. Σχεδόν όλα τα τζαμιά, όπου υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός, ήταν κάποτε χριστιανικές εκκλησίες. Οι “Επτά Πύργοι” και ο “Λευκός ή Ματωμένος Πύργος” , οι δύο κύριες φυλακές της επαρχίας, ήταν επίσης Βυζαντινά φρούρια. Οικοδομήματα κατασκευασμένα με πρωτοβουλία των Τούρκων είναι μετρημένα στα δάχτυλα του ενός χεριού: το Κονάκι, ή διοικητήριο, ένας στρατώνας, ένα στρατιωτικό νοσοκομείο, και ένα συντριβάνι συνθέτουν τη λίστα της Οθωμανικής συνεισφοράς στην αρχιτεκτονική της πόλης. Όλα αυτά τα κτίρια είναι αρκετά μοντέρνα και δεν έχουν τίποτα το χαρακτηριστικό από Τουρκία. Για τις Βυζαντινές εκκλησίες της Θεσσαλονίκης, οι οποίες έχουν ιδιοποιηθεί από τους Τούρκους, υπάρχουν λεπτομερείς περιγραφές στα έργα πολλών “σοφών”, Αγγλικές και ξένες, οι οποίοι κατά διαφορετικά διαστήματα επισκέφτηκαν την πόλη.
      (Abbott, σ. 12-17)
    • Η εμφάνιση των Τούρκων στη Μακεδονία προηγείται της κατάκτησης της απ’ αυτούς. Πολύ πριν από την εγκαθίδρυση οθωμανικής ή και σελτζούκικης αυτοκρατορίας στη Μικρά Ασία, Τούρκοι είχαν εισδύσει στη Μακεδονία από στεριά και θάλασσα. Περί τα μέσα του 9ου αιώνα, λένε οι βυζαντινοί συγγραφείς, Πέρσες, που εμφύλιοι πόλεμοι είχαν εκδιώξει από τη χώρα τους, ζητούν από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο άσυλο στην αυτοκρατορία, το οποίο και τους παραχωρείται. Τους εγκαθιστούν ως αποίκους στις όχθες του Βαρδάρη. Εκχριστιανίζονται αλλά διατηρούν τα χριστιανικά τους ήθη και την ημινομαδική ζωή τους. Υπό την ονομασία «Βαρδαριώτες» δίνουν στην αυτοκρατορική φρουρά μια φάλαγγα, η οποία φρουρεί τις πύλες του Ιερού Παλατίου. Οι υποτιθέμενοι αυτοί Πέρσες ήσαν Τούρκοι, σύμφωνα με τη γνώση που διατύπωσε ο κ. Ραμπώ (L’ Empire grec au Xe siècle, σ. 215) και που έχει γίνει αποδεκτή. Είναι αδύνατο να εντοπισθεί σήμερα η ακριβής θέση των αποικιών τους.
      Οι διάδοχοι του Θεόφιλου πρέπει να δέχθηκαν κι άλλους τέτοιους φιλοξενούμενους. Στα 1065 οι Ούζοι-τουρκικό φύλο-περνούν το Δούναβη, κατατροπώνουν ένα ελληνοβουλγαρικό στράτευμα και, όντας περίπου εξακόσιες χιλιάδες, πλημμυρίζουν τη χερσόνησο μέχρι τη Θεσσαλονίκη. Στα 1123 έρχεται ένα άλλο φύλο, που οι Βυζαντινοί το ονόμασαν φύλο των Πετσενέγκων. Από τους καταυλισμούς τους μεταξύ Δνείπερου και Δούναβη περνούν ασταμάτητα από την άλλη πλευρά του ποταμού και κατεβαίνουν μέχρι το Αιγαίο. Στα 1243 καινούργιοι Τούρκοι υπό τις ονομασίες Κουμάνοι, Ούζοι ή Ογούζοι έρχονται για να απογκρεμίσουν στη Μακεδονία ό,τι έχουν αφήσει όρθιο οι Βούλγαροι και οι λατίνοι Σταυροφόροι. (Berard, σ. 194-195)
    • Οι Τούρκοι που συναντούμε σήμερα στα δυτικά του Βαρδάρη, έχουν έρθει οι περισσότεροι από την Ανατολή. Οι πρώτοι ήρθαν από τη θάλασσα. Στα 1331, εβδομήντα πλοία του μπέη του Καράσι αποβίβασαν στην ακτή της Θεσσαλονίκης συμμορίες, που λεηλατούν τη Βέροια. Στα 1343 και 1352 καινούριες εφορμήσεις. Ακολουθεί η μεγάλη κατάκτηση με τις εισβολές του Μουράτ και του Βαγιαζήτ. Ύστερα από είκοσι χρόνια ολόκληρη η Μακεδονία ήταν υποταγμένη (1370). (Berard, σ. 198)
    • Η τουρκική φυλή σχηματίζει δυτικά του Βαρδάρη δύο βασικές φυσικές κηλίδες. Η μία, στην παραθαλάσσια πεδιάδα του ποταμού, έχει ως κέντρο τα Γενιτσά (Γενιτσέ-Βαρδάρ), ως όρια στα ανατολικά του Βαρδάρη και τον Καρασμάκ, δυτικά και βόρεια τη Μογλενίτσα και τις πλαγιές των βουνών Παζίκ. Η ευφορία της πεδιάδας αυτής προσείλκυσε φυσιολογικότατα τον Τούρκο καλλιεργητή. Ο καπνός του Βαρδάρη είναι διάσημος σε όλη την Τουρκία.
      Η άλλη κηλίδα, πολύ πιο απλωμένη, είναι σχεδόν τετράγωνου σχήματος. Τα ανατολικά της όρια πηγαίνουν από τα Βοδενά στα βόρεια ως το βουνό Κάφα ή τη Λαμπάνιτσα στα νότια. Τα δυτικά της όρια, από την καμπή του Βίστριτζα προς τη Ντομένιτσα, μέχρι τη Μπάνιτσα στον κάμπο του Μοναστηρίου. Η στρατιωτική αυτή αποικία φρουρούσε έτσι τα περάσματα των Βοδενών και της Βέροιας ανάμεσα στα ανατολικά και στα δυτικά, και τη μεγάλη οδό Βορρά- Νότου από το Μοναστήρι στη Λάρισα. Παράλληλα, με την οδό αυτή κάποιες προφυλάξεις ξεχειλίζουν προς τα βόρεια και ανεβαίνουν μέχρι το Μοναστήρι μέσω Φλώρινας, Κλετσίνας, Λέζεκ. Το ίδιο και προς τα νότια, οι τουρκικές νησίδες της Ελασσόνας και του Τύρναβου ένωναν άλλοτε τους Τούρκους των Σερβίων με τη σημαντικότατη ομάδα της Λάρισας και της Θεσσαλίας.
      Μεταξύ των τεσσάρων γωνιών των Βοδενών, της Λαμπάνιτσας, της Ντομένιτσας και της Μπάνιτσας δεν είναι όλος ο πληθυσμός ούτε όλος ο τόπος τουρκικός. Οι κατακτητές πήραν τις καλύτερες γαίες, τους κάμπους και τις όχθες των ποταμών και άφησαν το βουνό στο χριστιανό. Στην πεδιάδα ο χριστιανός αγρότης παρέμεινε προσκολλημένος στο έδαφος, στην υπηρεσία του αγά ή του μπέη. Τα περισσότερα χωριά ήσαν χριστιανικά, ενώ οι Τούρκοι συγκεντρώθηκαν στις κωμοπόλεις ή στις πόλεις, στα Σέρβια, το μεγαλύτερο κέντρο τους, τη Βελβενδό, τη Βέροια, τη Νάουσα, τα Βοδενά, την Πτολεμαΐδα(Καΐλάρια), τη Τζούμα και την Κοζάνη. Και οι κωμοπόλεις όμως και οι πόλεις δεν τους ανήκουν ολόκληρες. Αναγκάστηκαν να υπομείνουν την παρουσία ορισμένων χριστιανών, χάρη στο εμπόριο και τη βιομηχανία, κι έπειτα την εισροή ή τη συγκέντρωση Ελλήνων και Βλάχων. Τα Σέρβια είναι κατά το ένα τρίτο χριστιανικά, η Βέροια και η Κοζάνη κατά το ήμισυ, τα Βοδενά και η Κοζάνη κατά τα τρία τέταρτα.
      Σ’ ολόκληρη την υπόλοιπη Μακεδονία δεν υπάρχει τούρκικη συσσωμάτωση που να συγκρίνεται μ’ αυτές, που περιγράψαμε πιο πάνω. Οι Τούρκοι είναι διασκορπισμένοι σε όλη τη χώρα κατά μικρές ομάδες, στρατιωτών ή γεωργών, είτε στα στρατηγικά σημεία είτε στο κέντρο των πιο εύφορων γαιών.
      (Berard, σ. 199-201)
    • Εκτός από το Μοναστήρι και την πεδιάδα του, το Βέλες και τη συμβολή των ποταμών του, η Βόρεια Μακεδονία αδειάζει λίγο λίγο από τους Τούρκους. Και στο Βέλες ακόμη οι Τουρκοί ξαναπέρασαν το ποτάμι και έστησαν για μερικές γενιές τις λασποκαλύβες τους ανάμεσα στο Βαρδάρη και την Μπρεγάλνιτσα. (Berard, σ. 201-202)

  • Αλβανοί

    • Στο οδοιπορικό του Αντωνίνου η πόλη Κέλετρον ονομάζεται “κάστρα”, απ’ όπου οι Αλβανοί εμπνεύστηκαν το “Κάστρον”. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 5)

    • Οι Αλβανοί που είναι εγκατεστημένοι στις όχθες του Γενούσου αγαπούν τον τόπο τους. Είναι γεννημένοι για τον πόλεμο, παίρνουν τα όπλα τους όταν πηγαίνουν τα κοπάδια για την βοσκή και στην άκρη του χωραφιού που οργώνουν βρίσκεται το τουφέκι και το σπαθί τους. Είναι μαθημένοι στις μακρινές εκστρατείες, συνηθισμένοι να στρατοπεδεύουν όπου τύχει, είναι έτοιμοι να ξεκινήσουν στο παραμικρό σύνθημα και ακολουθούν όποια φωνή τους καλέσει πρώτη στη μάχη. Από τους πατεράδες τους ακούνε τις ιστορίες των πολέμων τους και καθώς τους εξυμνούν τα πλούτη των μακρινών χωρών, η δίψα για το χρυσάφι διεγείρει τη φαντασία τους. Χωρίς να γυρεύουν να μάθουν τίποτε για τις αποστάσεις, χωρίς να φοβούνται τις άγνωστες χώρες ορμάνε πέρα από τον Δούναβη για να υπηρετήσουν τους Οσπονδάρους της Βλαχίας ή στη Λιβύη με την προσδοκία ότι θα ξανανταμώσουν με τους δικούς τους, φορτωμένοι λάφυρα και ασήμι. Χαίρονται όταν τους βλέπουν πλουσιοντυμένους και όταν μπορούν να βοσκήσουν τα κοπάδια τους φορώντας σακάκι με σειρήτια, γιατί όσα πλούτη και αν αποκτήσουν, πάλι θα κλείσουν τον κύκλο τους και θα ξαναγυρίσουν στην γλίτσα. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.44-45)

    • Φρουρά Αλβανών ήταν εγκατεστημένη στον πύργο που βρισκόταν πίσω από το μοναστήρι του Αγίου Ναούμ, κοντά στην Κορυτσά και ήταν υπεύθυνη για την είσπραξη των διοδίων. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.49)
    • Χριστιανοί Αλβανοί απαντώνται στη Μακεδονία και εξασκούν διάφορα επαγγέλματα. Ζουν ειρηνικά με τους μουσουλμάνους Αλβανούς είτε αυτοί υπηρετούν στη στρατιωτική διοίκηση είτε ασκούν οποιοδήποτε άλλο επάγγελμα. Οι ορεσίβιοι Αλβανοί κατεβαίνοντας στα πεδινά αναμείχθηκαν με το εκεί αλβανικό στοιχείο. Οι Τουρκαλβανοί μοιάζουν να μην έχουν ξεχάσει πως κάποτε ήταν χριστιανοί ενώ είναι φανερό ότι προτιμούν να διαβιούν στα βουνά. Ωστόσο, το γεγονός ότι ο τουρκικός πληθυσμός της Μακεδονίας είχε μειωθεί, οδήγησε πολλούς ορεσίβιους Αλβανούς στο να εγκατασταθούν στα πεδινά.(Cousinery, τομ.Ι, σ. 18-19)
    • Οι Αλβανοί είναι κυρίως βοσκοί, στρατιώτες και βαλανείς. Η φορεσιά τους τους κάνει να ξεχωρίζουν εύκολα από τα άλλα έθνη. Οι φτωχοί στρατιώτες και οι εργάτες φορούν ρούχα από ένα χονδροειδές μάλλινο ύφασμα, χωρίς χρώματα, το οποίο υφαίνουν οι γυναίκες που υπάρχουν σε κάθε οικογένεια. Σαν βοσκοί οι Αλβανοί είτε έχουν δικά τους κοπάδια είτε εργάζονται ως υπηρέτες σε ξένα κοπάδια. Ως στρατιώτες μοιάζουν σαν να έχουν γεννηθεί για να πολεμούν παρόλο που ασχολούνται και με άλλες δραστηριότητες. Όσο για εκείνους που εργάζονται στα λουτρά κανείς δε «ζηλεύει» την τύχη τους, καθώς θεωρείται πως η δουλειά που κάνουν-με τις συνεχείς εφιδρώσεις-δεν κάνει καλό στην υγεία. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 19)
  • Πολύ σύντομα μετά την εισοδό μας σε ένα δάσος με μεγάλες καστανιές, φτάσαμε στις 9.40 στην Καστανιά, ένα μικρό χωριό του οποίου όλα τα σπίτια, εκτός απο δύο τρία, είναι τώρα εγκαταλελειμένα, ως αποτέλεσμα των απαιτήσεων που επανελλημένα γίνονταν σε αυτούς για τρόφιμα είτε απο ληστές είτε απο Αλβανούς πολεμιστές.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σελ.296)
  • Η Πύλη, αφού πείστηκε για την αποτυχία του σχεδίου, διέταξε τον Μουσά να αναλάβει τη διακυβέρνηση της Θεσσαλονίκης και τον Καπετάνιο Πασά να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη με το στόλο του.Ο Μουσά έφτασε με το στόλο του μέχρι την Κω. Επιβεβαιώνει ότι οι δυνάμεις του Μεχμέτ υπολογίζονται σε 4000 Αλβανούς και 5000 άλλους και ότι είναι ανεπιθύμητος λόγω των επιθέσεων του και επειδή κατέστρεψε το εμπόριο και κανένα προϊόν από την Ερυθρά θάλασσα δεν μπορεί να περάσει την έρημο, καθώς οι έμποροι φοβούνται την λεηλασία από τον Πασά του Καΐρου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σελ.237)
  • Σε μια πεδιάδα που βρίσκεται σε ψηλό υψόμετρο συναντάμε πολλούς ψηλούς και άφοβους Αλβανούς.Υπάρχουν πολλές αγροικίες αλλά καθόλου χωριά.Οι Αλβανοί προτιμούν την απομόνωση στη μικρή φάρμα τους ανάμεσα στα βουνά παρόλο που μπορεί να είναι μακρυά από γείτονες.Όταν ο Αλβανός οργώνει το χώμα με το βουβάλι του πάντα παίρνει μαζί του το όπλο του,διότι δε γνωρίζει ποιον θα συναντήσει στο δρόμο του. (Frazer,σ. 235)
  • Οι Τουρκικές Αρχές φοβούνται ένα ξέσπασμα των Αλβανών, ώστε θα έκαναν το ο,τιδήποτε προκειμένου να διατηρηθεί η ειρήνη και η ησυχία.Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι δεν κάνουν ιδιαίτερη προσπάθεια να συλλέξουν τους φόρους όπως κάνουν στους υπόλοιπους υπηκόους.Ακόμη και αν ένας Αλβανός σκοτώσει έναν Τούρκο θα θεωρήσουν πως ο Τούρκος τον προκάλεσε.Ο Σουλτάνος προσπαθεί να συμφιλιωθεί με τους Αλβανούς με το να έχει Αλβανούς σωματοφύλακες στην Κωνσταντινούπολη κα καλώντας τους Μπέηδες στην πρωτεύουσα όπου τους παρασημοφορεί.(Frazer,σ. 249)
  • Ο Αλβανός δεν έχει τέχνη, λογοτεχνία, εθνική πολιτική, δεν έχει συναίσθηση της διαφορετικότητας του ,όπως έχουν οι γείτονες του.Αλλά παρ’όλα αυτά η τιμή του είναι ιερή. Και στην έννοια της τιμής περικλείονται πολλά. Δεν είναι κλέφτης παρόλο που καρπώνεται τα υπάρχοντα του ανθρώπου που σκοτώνει. Δε ληστεύει άνθρωπο που δεν οπλοφορεί. Δε φέρεται άσχημα στη γυναίκα αλλά ο νόμος της παράδοσης του επιτρέπει να σκοτώσει τον άνδρα που ανακατώνεται με τη δική του γυναίκα. Έτσι κρατά τα μάτια του και τα χέρια του μακρυά από τις γυναίκες των άλλων. Δεν είναι ο φόβος των αντιποίνων που κάνουν τον Αλβανό ηθικό-ο συριγμός της σφαίρας δεν είναι αποτρεπτικός- η τιμή του προσβάλλεται από την ιδέα πως όταν επιτίθεται σε γυναίκα επιτίθεται σε άτομο που δε μπορεί να αμυνθεί.(Frazer,σ. 256-257)
  • Η γλώσσα των Αλβανών είναι αδιαμόρφωτη και νοθευμένη. Υπάρχει εθνικό αλφάβητο αλλά σπάνια χρησιμοποιείται .Στη μια πλευρά της χώρας χρησιμοποιείται το λατινικό αλφάβητο ενώ στην άλλη πλευρά το ελληνικό.Σε πολλές περιοχές ιταλικά στοιχεία έχουν ενσωματωθεί στη γλώσσα,σε άλλες ελληνικά και σε άλλες σλαβονικά.Ως εκ τούτου Αλβανοί που μένουν πενήντα ή εξήντα μίλια μακρυά δεν καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλο.Επιπλέον,υπάρχουν φυλετικές διαφορές ανάμεσα στους Γκέγκηδες που ζουν στον άγριο βορρά και τους Τόσκηδες στο λιγότερο τραχύ νότο.Θα έλεγε κανείς πως ανήκουν σε διαφορετικές εθνότητες.Κα πράγματι αυτό συμβαίνει.Θα ήταν εύκολο να αποδείξει κανείς πως οι Αλβανοί δεν είναι ένας λαός αλλά μισή ντουζίνα λαοί.Είναι οι απόγονοι απελπισμένων φύλων που ζούσαν προκλητικά και εκτός νόμου και δεν εξολοθρεύτηκαν ούτε αφομοιώθηκαν από τον κατακτητή αλλά διατήρησαν την ανεξαρτησία τους αποκλεισμένοι από το «οχυρό» των αλβανικών βουνών. (Frazer,σ. 257-258)
  • Οι αλβανικές φυλές δεν έχουν κοινή θρησκεία.Άλλοι είναι μουσουλμάνοι και άλλοι χριστιανοί.Μέσα στην ίδια πατριά μπορεί να υπάρχουν και οι δυο θρησκείες.Η πιο σημαντική από τις βόρειες φυλές,οι Μιρδίτες είναι χριστιανοί : ρωμαιοκαθολικοί.Κάτω στο νότο είναι χριστιανοί και λόγω του ότι συνορεύουν με την Ελλάδα είναι ορθόδοξοι.Οι μουσουλμάνοι Αλβανοί επηρεάζονται από τους χριστιανούς γείτονες τους.Πίνουν κρασί και μπύρα και ορκίζονται στην Παναγία.Ο Αλβανός είναι αγράμματος και προληπτικός.Πιστεύει ότι στα βουνά κατοικούν δαίμονες και θεωρεί ότι οι ξένοι –κυρίως οι Ιταλοί-θέλουν να διώξουν τους Τούρκους και να πάρουν οι ίδιοι τον έλεγχο της χώρας.Μισεί την εξουσία και προτιμά την κατ΄όνομα κυριαρχία των Τούρκων από την πιο αυστηρή εξουσία την Ιταλίας και της Αυστρίας.Η γεωργία είναι φτωχή και θεραπεύει μόνο τις άμεσες ανάγκες.Δεν υπάρχει βιομηχανία –εκτός από την παραγωγή μεταξωτών στο Ελμπασάν.Όσο για το εμπόριο ,είναι κάτι που δεν το κατανοούν. (Frazer,σ. 258-259)
  • Τα έθιμα Μιρδιτών και Τόσκηδων διαφέρουν σημαντικά.Οι Μιρδίτες προσπάθησαν να δημιουργήσουν κάποιο είδος κυβέρνησης αλλά όσα έγιναν αποφασίστηκαν από τους αρχηγούς των πιο ισχυρών πατριών.Οι νόμοι τους είναι σπαρτιατικοί και συχνά σκληροί.Ένα περίεργο έθιμο είναι αυτό της υιοθεσίας αδελφών.Η σχέση θεωρείται τόσο αδελφική ,ώστε τα παιδιά των αδελφοποιητών απαγορεύεται να παντρευτούν.Οι Τόσκηδες είναι πιο εργατικοί από τους Μιρδίτες και κάποιοι από τους μπέηδες τους είναι πολύ πλούσιοι. (Frazer,σ. 259)
  • Παρόλο που οι Αλβανοί θα ήθελαν να αποτινάξουν ακόμη και την εξουσία των Τούρκων ,αυτή ακριβώς η εξουσία είναι που εμποδίζει την περιοχή να μετατραπεί σε πεδίο δολοφονιών και λεηλασίας ανάμεσα στις πατριές και κρατά μακρυά τους Ιταλούς που θέλουν να καταλάβουν τη χώρα τους.Έτσι η Αλβανία δεν συμμετέχει στο Βαλκανικό πρόβλημα.Οπωσδήποτε ,όμως, σε ένα γενικό μακεδονικό ξεσηκωμό ο λαός θα κυνηγούσε τους Τούρκους.Αλλά λόγω του ότι δεν ήταν ενωμένοι δεν είχαν πολιτική επιρροή. (Frazer,σ. 259)
  • Σε μια τόσο πολεμοχαρή περιοχή ήταν αδύνατο να μη σημειώνονται έκτροπα.Ο πρώτος πρέσβης που στάλθηκε από τη Σερβία στην Πρίστινα δολοφονήθηκε από τους Αλβανούς μέσα σε 6 μήνες επειδή αρνήθηκε να φύγει κατόπιν εντολής τους.Λόγω προσωπικής αντιπάθειας έδιωξαν τους Τούρκους διοικητές Πρίστινας και Πριζρένης.Οι Τουρκικές αρχές δεν ενημερώθηκαν για τα γεγονότα. (Frazer,σ. 259-260)
  • Η απόσταση ανάμεσα στη Στρούγκα και την Αχρίδα είναι δύο ώρες (12-15 χιλιόμετρα) και ο δρόμος είναι χωματόδρομος ανάμεσα σε καλαμιώνες και λασπόνερα. Και εδώ δουλεύουν στην επίστρωση του δρόμου. Έχουν φέρει όμως εδώ Αλβανούς με τη βία και τους επιβλέπουν χωροφύλακες. Οι χωροφύλακες που τους έφεραν με τη βία, πρέπει να τους πάνε πίσω πάλι με τη βία την ημέρα που οι χωρικοί του γύρω τόπου, έχοντας κουραστεί από τη γειτνίαση αυτή, θα εκλιπαρήσουν από τον έπαρχο να τους απαλλάξει, θα προσφέρουν λεφτά και θα αναλάβουν να τελειώσουν αυτοί το δρόμο.
    (Berard, σ.148-149)
  • Αλβανοί [στο Μοναστήρι] με άσπρες βράκες, κόκκινα σαλβάρια και φουστανέλες- οι πλουμιστές τους φέρμελες, τα πιστόλια τους, τα τουφέκια τους και οι ζώνες τους λαμποκοπούν χρυσάφι, όλοι τους από πάνω ως κάτω αστραποβολούν σαν ήλιοι.
    (Berard, σ. 174)
  • Οι Χριστιανοί Αλβανοί είναι και αυτοί ευημερούσα κοινότητα, υπάρχουν όμως μόνο δύο-τρεις έμποροί τους στο Μοναστήρι. (Walker,σ. 78)
  • Μια αγέλη ρακένδυτων χαμάληδων τεμπέλιαζε στον μπροστινό τοίχο ενός κτιρίου ή ξάπλωνε βαριεστημένα στο έδαφος καπνίζοντας ή ιδρώνοντας στον ήλιο.Αυτοί οι αχθοφόροι είναι κυρίως Γκέγκηδες, δηλαδή Βόρειοι Αλβανοί.Ψηλοί, κοκαλιάρηδες και αγροίκοι με τα κεφάλια τους εντελώς ξυρισμένα αλλά με έναν μοναδικό βόστρυχο στην κορυφή του κεφαλιού,ο οποίος τους έδινε εμφάνιση μιας φυλής κόκκινων Ινδιάνων απογυμνωμένων από τα φτερά τους. (Abbott, σ. 5)

  • Βούλγαροι

    • Η πλειονότητα των κατοίκων του χωριού Λάγγα, το οποίο βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του όρους Σαρακίνα, ήταν Βούλγαροι. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 16)
    • Οι Βούλγαροι ανέβαιναν από τις κοιλάδες του Αξιού και του Εριγώνα, για να φτάσουν στα ψηλά βοσκοτόπια του Βιτσίου. Περπατώντας μισή ώρα από τη μέση ζώνη του όρους Βίτσι συναντάμε τη διάβαση ενός ποταμού, που οι Βούλγαροι τον αποκαλούν Βαρδάρη του Σαριγούλ ή της Κίτρινης Λίμνης, για να τον διακρίνουν από τον Βαρδάρη-Αξιό, προς τον οποίο ρέει. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 17)
    • Στη Δερρίοπο κατοικούσαν σκληροτράχηλοι και αγροίκοι Βούλγαροι. Πρόκειται για 130 οικογένειες περίπου. Μετά από μία ώρα πεζοπορία, γύρω από ένα ψηλό βουνό, βρεθήκαμε στο κεφαλοχώρι του Μαχαλά, το οποίο αριθμεί 150 βουλγαρόφωνες οικογένειες, τουρκικές και χριστιανικές. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 18)

    • Οι Βούλγαροι χριστιανοί που ζούσαν στο χωριό Δεβόλη είχαν ως βασική πηγή πλούτου τα κοπάδια τους. Πουλώντας ένα μέρος από το βούτυρο, το τυρί και τα δέρματα που αυτά τους έδιναν, εξασφάλιζαν τα αναγκαία ποσά για την εξόφληση των φόρων τους και την προμήθεια ελάχιστων ειδών που εισάγονταν από ξένες χώρες και τους ήταν απαραίτητα για τις ανάγκες τους. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.42)
    • Πάνω από τη Σλίβενη βρισκόταν ένα ωραίο μοναστήρι, αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο, προστάτη των Βουλγάρων, οι οποίοι πάντοτε τον απεικονίζουν στις εκκλησίες τους με την στολή πολεμιστή, έφιππου και οπλισμένου από την κορυφή έως τα νύχια. Με αυτή την εξάρτυση απεικονίζουν σχεδόν όλους τους αγίους, όποια και αν ήταν η ιδιότητά τους κατά το πέρασμά τους στη ζωή. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 27)
    • Οι χριστιανοί Βούλγαροι της Ζελεγκόσδης, καταπιεσμένοι από τους Τούρκους σχετικά με το ζήτημα της άσκησης των θρησκευτικών τους καθηκόντων μετακινήθηκαν από τον συνοικισμό. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 27)
    • Οι Βούλγαροι ήταν εκείνοι οι οποίοι ίσως να σχημάτισαν την επωνυμία «Αχρίδα» της ομώνυμης περιοχής από τη λέξη “Άκρη” που σημαίνει ύψωμα, μια λέξη των ελληνικών που μιλούσαν την εποχή του Ιουστινιανού. H επωνυμία αυτή συμπίπτει απόλυτα με την τοποθεσία της πόλης. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.50)
    • Ο Βούλγαρος της Μακεδονίας σέρνει το άροτρό του και φορά πουκάμισο, γιλέκο και μια φαρδιά βράκα στολισμένη με κεντήματα από μαλλί σε διάφορα χρώματα. Την κατασκευή του ρουχισμού αναλαμβάνουν οι γυναίκες κάθε οικογένειας. Για τα υποδήματά τους μπορούν να χρησιμοποιούν μόνο το μαύρο χρώμα καθώς τα λαμπερά χρώματα επιτρέπονται μόνο στον Τούρκο κατακτητή.(Cousinery, τομ.Ι, σ.15)
    • Η αρχαία Χαλάστρα κατοικούνταν εξ’ ολοκλήρου από ελληνικό στοιχείο παρά την κυριαρχία των Βουλγάρων που είχαν κατακλύσει τη γύρω περιοχή. Οι κάτοικοι ήταν κυρίως αγρότες και αλιείς. Πωλούσαν τα προϊόντα τους στη Θεσσαλονίκη. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 61-62)
    • Οι Βούλγαροι ονόμασαν την πόλη Βοδενά λόγω των πλουσίων υδάτων της περιοχής. Ο Κάρανος ονόμασε την πόλη Αιγές από ένα κοπάδι εριφίων που μπήκε μια μέρα στην πόλη. Από τότε και μέχρι το βασιλιά Αρχέλαο Α’ στα νομίσματα της πόλης απεικονιζόταν η αίγα, ζώο το οποίο είναι αφιερωμένο στο Δία. (Cousinery, τομ.Ι, σ. 75)
    • Ο επίσκοπος Καμπανίας άλλοτε διέμενε στο Καψοχώρι, άλλο ένα ελληνικό χωριό, το οποίο χωροθετείται ανάμεσα στο Καρασμάκ ή Μαυρονέρι και στο Ιντζέκαρα ή στην Βιστρίτζα, σε ένα δασώδες τμήμα των πεδιάδων, γύρω από τις οποίες υπάρχουν και κάποια άλλα ελληνικά χωριά.Ο υπόλοιπος πληθυσμός αυτών των πεδιάδων της Κάτω Μακεδονίας αποτελείται απο τους Βούλγαρους καλλιεργητές των τουρκικών τσιφλικιών, τα οποία είναι διασκορπισμένα σε αυτήν.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.259)
    • Τους Τούρκους του Παλαιόκαστρου τους θεωρούσαν Βούλγαρους αρνησίθρησκους.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.270)
    • Η Νάουσα είναι μια ελληνική πόλη, οι Βούλγαροι δεν εξασφάλισαν την κατοχή της οροσειράς του Ολύμπου στο νότιο άκρο των Βοδενών.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.284)
    • Η Μονή Ζωγράφου είναι ένα μοναστήρι Σέρβων και Βούλγαρων. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.121)
    • Στην έξοδο της χαράδρας βρίσκεται το Khaivat στα δεξιά και τα Λαϊνά στα αριστερά. Τα Λαϊνά είναι πολύ μικρά, αλλά το Khaivat περιλαμβάνει μια μεγάλη εκκλησία και 300 σπίτια, κατοικημένα από βούλγαρους χριστιανούς, λαός που κατοικούσε, με εξαίρεση δύο ή τρία μεγάλα ελληνικά χωριά, στην παραθαλάσσια πεδιάδα της Κάτω Μακεδονίας. Λίγες μόνο γυναίκες στα βουλγαρικά χωριά μπορούν να μιλήσουν την Ελληνική.Τα σπίτια στο Khaivat, όπως και όλων των Βουλγάρων γενικότερα, είναι όμορφα και άνετα με σοβατισμένους τοίχους και πατώματα, επικαλυμμένα με ένα κίτρινο ασβέστη που πλαισιώνει, επίσης, το εξωτερικό της θύρας. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 234)
    • Πάνω στο γεφύρι[της Στρούγκας], σε μια διπλή σειρά παραπηγμάτων, οι Βούλγαροι πουλούν στα καραβάνια φρέσκα ή παστωμένα ψάρια. Αλβανοί φορτώνουν στα αλογάκια τους σάκους με χέλια και πέστροφες που σπαρταρούν. Θα φτάσουν στην αγορά του Ελβασάν ύστερα από δύο μέρες πορείας κάτω από τον καυτερό ήλιο!
      (Berard, σ.145)
    • Οι Βούλγαροι δεν έχουν παρά λίγες εμπορικές επιχειρήσεις. Ο μόνος άνθρωπός τους που έχει πλουτίσει είναι κάποιος Ντιμήτρη Ράντεφ (περισσότερο γνωστός σαν Ντίμκο). (Walker,σ. 77)
    • Οι Βούλγαροι δεν παραδέχονται ότι υπάρχουν Σέρβοι, ακόμα και Έλληνες, στην Μακεδονία. Κρίνοντας από τον τρόπο με τον οποίο μιλούν για αυτή την περιοχή, κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι η Μακεδονία δεν είναι τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από ένα αδιαμφισβήτητο τμήμα της ηγεμονίας τους. Οι ίδιοι οι Μακεδόνες κάτοικοι-εκτός από εκείνους του νότου, των οποίων η Μακεδονική ταυτότητα δεν έχει ποτέ αμφισβητηθεί- δύσκολα μπορούν να πουν ότι έχουν εθνική ψυχή ή για αυτό το θέμα καθόλου ψυχή. Αν πιαστούν νέοι από τη Βουλγαρική προπαγάνδα και ανατραφούν στα σχολεία τους, αυτοί θα έχουν συνηθίσει στην ιδέα ότι είναι Βούλγαροι. Αν οι Σέρβοι ενεργήσουν πρώτοι, αυτοί γίνονται Σέρβοι. Νικητής είναι όποιος διαθέτει ταχύτητα και τα μεγαλύτερα οικονομικά μέσα. (Abbott,σ. 80-81)

  • Μακεδονία

    • Οι έμποροι της Μακεδονίας, που συμμετέχουν στην εμποροπανήγυρη της Στρόγγας κοντά στην Οχρίδα, κλείνουν το εμπορικό έτος της Ρούμελης με το πανηγύρι του Δοβερού. Το πανηγύρι εγκαινιάζεται την άνοιξη στο Μαυρονόρος της Στυμφαλίδας, κοντά στα Γρεβενά. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 13)

    • Όταν οι Τούρκοι λεηλατούσαν τη Μακεδονία υποχρέωναν τους Χριστιανούς ν’ αποτραβηχτούν στα πιο απρόσιτα βουνά για ν’ αποφύγουν την σκλαβιά και το θάνατο. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 23)

    • Μετά την κατάληψη της Μακεδονίας ο Παύλος Αιμίλιος διαίρεσε τους λαούς του βασιλείου σε θρησκευτικές ομάδες. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 4)

    • Η Εορδαία, επαρχία με μεικτό πληθυσμό, ανήκε παλαιότερα στην εδώθε του Αξιού Μακεδονία και στην Ιλλυρία. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 24)

    • Το Μοναστήρι ή Βιτώλια υπήρξε πρωτεύουσα της Ρούμελης ή της εδώθε του Αξιού Μακεδονίας. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 16)

    • Το βόρειο άκρο της τέταρτης περιοχής της Μακεδονίας βρίσκεται πέρα από το όρος Βόρας, και από τη μια πλευρά συνόρευε με την Ήπειρο ενώ από την άλλη με την Ιλλυρία, στην οποία ο Παύλος Αιμίλιος όρισε για πρωτεύουσα την Πελαγονία. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.47)

    • Στα χρυσωρυχεία της Μακεδονίας πιθανόν να συγκαταλεγόταν και ο Αλιάκμων. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σσ. 29-30)

    • Στη Μακεδονία δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη φυλή που θα μπορούσε να ονομαστεί μακεδονική. Ο πληθυσμός της είναι περίπου δυο εκατομμύρια. Το ένα τρίτο είναι Τούρκοι. Από τα δυο τρίτα που απομένουν η Σόφια θεωρεί ότι η πλειονότητα είναι Βούλγαροι. Η Αθήνα διαβεβαιώνει ότι οι Έλληνες υπερτερούν αριθμητικά ενώ και το Βελιγράδι και το Βουκουρέστι υποστηρίζουν το σερβικό και ρουμάνικο στοιχείο αντίστοιχα. Ωστόσο, Σέρβοι και Ρουμάνοι δεν είναι αξιόλογοι αριθμητικά ενώ δεν θα είχε άδικο κανείς λέγοντας ότι Έλληνες και Βούλγαροι είναι ίσα μοιρασμένοι στην περιοχή. Οι κάτοικοι ζούσαν ειρηνικά ανεξαρτήτως φυλής και θρησκείας με τους γείτονες τους στα χωριά τους ,ώσπου η πολιτική έφερε στην επιφάνεια φιλοδοξίες και αντιπαλότητες Ελλήνων και Βουλγάρων μεταξύ τους και των Τούρκων εναντίον αμφοτέρων των προαναφερθέντων.(Frazer,σ. 174)
    • Πολλές από τις σφαγές κακόμοιρων χριστιανών χωρικών στη Μακεδονία από τους Τούρκους υπήρξαν τα αντίποινα για τις δολοφονίες που διέπραξαν Βούλγαροι κομιτατζήδες οι οποίοι ήθελαν να τα προκαλέσουν με την ελπίδα ότι θα ήταν απαίσια και θα επενέβαινε η Ευρώπη.Προκλήθηκαν σφαγές Βουλγάρων χριστιανών, διότι οι κομιτατζήδες πίστευαν ότι αν δημιουργούσαν θύματα της μουσουλμανικής βαρβαρότητας θα μπορούσαν ευκολότερα να πετύχουν τις επιδιώξεις τους. (Frazer,σ. 177)
    • Οι πεδιάδες της Μακεδονίας καταλήφθηκαν τον 9ο αιώνα απο σλαβικά φύλα.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 270)

    • Ο Λουκάς Παπαφίλιππος ήταν φημισμένος στη Μακεδονία και μάλιστα διετέλεσε προεστός στη Νάουσα. (Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 284)

    • Τα προϊόντα που παρήγαγε η Νάουσα ήταν το σιτάρι, το κριθάρι και το καλαμπόκι στον κάμπο και το ρύζι στους γειτονικούς βάλτους παράπλευρα της λίμνης των Γιαννιτσών ενώ τα αμπέλια στα μεγαλύτερα υψόμετρα παρείχαν ένα απο τα καλύτερα κρασιά της Μακεδονίας.Πολλοί άνθρωποι υποθέτουν ότι το ποτάμι της Νάουσας είναι η εκβολή μιας καταβόθρας της λίμνης της Αχρίδας. Ωστόσο, ως μόνη απόδειξη για τη σχέση αυτή προβάλλεται το γεγονός πως η λίμνη της Νάουσας είναι η μόνη λίμνη της Μακεδονίας που παράγει πέστροφες.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 287)

    • Μολονότι οι Βερροιώτες υποπτεύονταν τον Αλή ότι υπήρξε υποκινητής
      των παρενοχλήσεών τους από τους κλέφτες, ώστε να δηλώσει την αναγκαιότητα των υπηρεσιών του στην Πύλη, τόσο πολύ ήταν ικανοποιημένοι με το αποτέλεσμα ώστε συμφώνησαν με τη σύσταση της αστυνομίας του Μετσόβου και παραδέχτηκαν ότι αυτά τα μέρη της Μακεδονίας απολάμβαναν πλέον υψηλή προστασία.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 294)

    • Η μονή Ιβήρων εκτός από τα αρκετά πολύτιμα Μετόχια, σε διάφορα μέρη της Μακεδονίας, έχει ένα μεγάλο εξαρτώμενο μοναστήρι στη Μόσχα και ένα άλλο στη Βλαχία. Η μονή υπήρξε πάντοτε το πιο αγαπημένο και προστατευόμενο μοναστήρι των Ρώσων.Κανένα άλλο μοναστήρι στο Όρος δεν είναι τόσο πλούσιο σε λείψανα.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 125)

    • Ο πληθυντικός αριθμός “ήρωες” φαίνεται ότι προστέθηκε μετά το θάνατο του Κρίσπου και της Κρισπίνας, όταν ενταφιάστηκαν στον ίδιο τάφο με την Κλεοπάτρα. Το ‘ς’ είναι ορθογώνιο και υπάρχουν αρκετά μεμονωμένα ή ενωμένα γράμματα, μία μέθοδος εγχάραξης η οποία φαίνεται πιο διαδεδομένη στη Μακεδονία παρά στις νότιες επαρχίες της Ελλάδας, αλλά πιθανότατα σπάνια εφαρμοζόταν εδώ πριν το τέλος του 1ου αιώνα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπου και η επιγραφή μπορεί πιθανότατα να αποδοθεί χρονολογικά.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 300)

    • Το Όρος παρέχει στους κατοίκους του ξυλεία, καυσόξυλα, λάδι, ελιές, σύκα, καρύδια, χορταρικά, σταφύλια και κρασί αλλά όσον αφορά το σιτάρι για το ψωμί εξαρτάται εξ’ολοκλήρου από τα μετόχια που βρίσκονται πάνω από τον ισθμό. Από αυτά το Όρος κατέχει όχι λιγότερα από πενήντα πέντε σε άλλα μέρη της Μακεδονίας και στο νησί της Θάσου. (Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 135)

    • Όταν ο Φίλιππος αποσύρθηκε, οι Ρωμαίοι λεηλάτησαν την Εορδαία, μπήκαν στην Ελίμεια και από εκεί στην Ορεστίδα.Εδώ ο ύπατος έλαβε την υποταγή του Κελέτρου και αφού προχώρησε στην Δεσσαρέτια, κατέλαβε το Πήλιο,”μια περιοχή βολικά τοποθετημένη για επιδρομές στην Μακεδονία” και αφού εγκατέστησε φρουρά σε αυτό το μέρος, επέστρεψε με τους αιχμαλώτους και τα λάφυρά του στην Απολλωνία.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 310)

    • Η απόσταση στην Εγνατία οδό είχε σημαδευτεί με οδοδείκτες αμέσως μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ,σ. 311)

    • Παρόλο που η Λυχνιδός, η Ηράκλεια και η Έδεσσα στην Κανδαβία οδό, όπως περιγράφει και ο Πολύβιος, εξακολουθούσαν να είναι τα τρία κύρια σημεία μεταξύ Δυρραχίου και Θεσσαλονίκης (η φύση στην πραγματικότητα είχε τραβήξει τη γραμμή στην κοιλάδα του Γενουσού ποταμού, ξεκινώντας από την παραθαλάσσια χώρα της Ιλλυρίας και διεισδύοντας στο όρος Κανδαβία προς την ίδια ανατολική κατεύθυνση στην οποία η κοιλάδα στον ποταμό της Έδεσσας απολήγει στις πεδιάδες της Κάτω Μακεδονίας) επιλέγονταν διαδρομές πάνω από τις βουνοκορφές οι οποίες περιέκλειαν τα σύνορα της Ιλλυρίας και της Μακεδονίας και οι οποίες διαχώριζαν την λίμνη της Λυχνίδος από τις κοιλάδες που βρέχονταν από τον Εριγώνα και τις διακλαδώσεις του.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 312)

    • Παρόλο που ο Λίβιος αναφέρει το όνομα της Πελαγονίας στην αφήγηση της εκστρατείας του Σουλπικίου μόνο ως μια μεγάλη περιφέρεια που περιέχει τα Στύβερρα, είναι εμφανές από την περιγραφή της διαίρεσης της Μακεδονίας σε τέσσερις περιφέρειες μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση και αν όχι την προηγούμενη περίοδο του χρόνου αλλά τριάντα τρία χρόνια αργότερα τουλάχιστον, η Πελαγονία ήταν η ονομασία της κύριας πόλης των Πελαγονίων η οποία αργότερα έγινε η πρωτεύουσα της τέταρτης περιφέρειας της Μακεδονίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 318)

    • Το πέρασμα της Πελαγονίας ήταν εξαίρετης σημασίας ως μια από τις άμεσες εισόδους από την Ιλλυρία στη Μακεδονία με την πορεία του ποταμού Δρίλωνα που τώρα λέγεται Δρίνος Ήταν σημαντικό για τους βασιλιάδες της Μακεδονίας να διατηρούν δυνατές φρουρές στη Λυχνίδα και σε κάποιες άλλες τοποθεσίες στη λίμνη, όπως και στα Στύβερρα και την Ηράκλεια.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 321)

    • Στα βόρεια οι Δεσσαρέτες συνόρευαν με τους Εορδέτες και τους Πενέστες και μερικώς με τους Ταυλαντίους ενώ στα ανατολικά η κορυφή του κεντρικού υψώματος με φυσικό τρόπο διαμόρφωνε την οροθετική γραμμή μεταξύ τους και μεταξύ των Πελαγόνων, των Βρυγών και των Ορεστών ή με ἀλλα λόγια μεταξύ της Ιλλυρίας και της Μακεδονίας. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σσ. 325-326)

    • Ο Πλίνιος είχε μπερδέψει τόσο πολύ τα ονόματα από τις πόλεις σε αυτό το μέρος της Μακεδονίας έτσι ώστε, κανένα θετικό συμπέρασμα δεν μπορούσε να υπάρξει από αυτόν μολονότι, θα μπορούσε να θεωρηθεί αξιόλογη παρατήρηση ότι αυτός, όπως και οι άλλοι τέσσερις συγγραφείς που είχαν απαριθμήσει τις πόλεις, τοποθέτησαν τη Θύσσο και τις Κλεωνές πολύ κοντά. ( Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.150-152)

    • Aφού έδιωξα τους φρουρούς που με συνόδευαν από το Μέτσοβο στη Βέροια, πήρα άλλους έξι από τον δερβεντζή του Αλή Πασά στα Σέρβια, ο οποίος είναι ένας Αλβανός Μουσουλμάνος και ξεκίνησα για το Λιβάδι. Πρώτα επισκέφθηκα ένα κατεστραμμένο κάστρο στην κορυφή του λόφου πάνω από την εκκλησία,συνοδευόμενος μέχρι εκεί από τον Αλβανό φρούραρχο ο οποίος όταν ανακάλυψε ότι είχα γνώση των περιοχών που ήταν θεατά από το κάστρο έδειξε μεγάλη προθυμία στην απάντηση όλων των ερωτήσεών μου με βάση τις γνώσεις , που απέκτησε κατά την στρατιωτική του πορεία.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 331)

    • Όντας το πιο ευθύ και εύκολο πέρασμα ανάμεσα στα Καμβούνια Όρη, είναι το φυσικό πέρασμα ανάμεσα στη Μακεδονία και στην Περραιβία.Είναι τώρα ο πιο σημαντικός σταθμός του ουλαμού του Δερβέν Αγά στο μπεϊλίκι και ο δρόμος από τη Λάρισα και τα Τρίκαλα στα Μπιτόλια, όπου ο πρώτος σταθμός είναι το Καλιάρι και ο δεύτερος η Φλώρινα.Ο δρόμος από το κάστρο στις Πόρτες είναι ευρύς και επίπεδος και αποτελεί φυσικό άνοιγμα στο βουνό.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 332)

    • Ο Ηρόδοτος περιγράφει τη λίμνη της Πρασιάς να περικλείεται από ορισμένα ορυχεία, τα οποία αργότερα παρήγαγαν για τον Αλέξανδρο Α΄ ένα τάλαντο την ημέρα και χωρίζονταν από τη Μακεδονία μόνο από το όρος Δύσωρον. Ο D’ Anville, ο οποίος πρέπει να γνώριζε από τα ταξίδια του Μπελόν για την ύπαρξη των ορυχείων των Σιδηροκαυσίων, μπορεί να υπέθεσε ότι αυτά ήταν τα εν προκειμένω ορυχεία και επομένως ότι η γειτονική λίμνη ήταν η Βόλβη. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 211)

    • Οι Βισάλτες, πριν την προσάρτησή τους στο βασίλειο της Μακεδονίας, είχαν στην κατοχή τους αργυρωρυχεία,γεγονός που τεκμαίρεται από το τετράδραχμο με την επιγραφή ”Βισαλτικόν”.(Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 213)

    • Ο Απολλόδωρος μας άφησε παραδόσεις καταδεικνύοντας τη σύνδεση ανάμεσα στους βασιλείς των Ηδωνών και τους μύθους των Βάκχων και των Σατύρων.Οι Ορέσκιοι πιθανώς κατοίκησαν τα βουνά πάνω από τον Δραβίσκο, στα οποία βρισκόταν το μαντείο του Βάκχου, ένα επίθετο του οποίου ήταν ορέσκιος.Είναι αξιοπρόσεκτο με μια γενική αναφορά στα ασημένια νομίσματα της Μακεδονίας και της Θράκης πόσο μεγάλη ποσότητα από αυτά ανήκαν σε μέρη κοντά στα αργυρωρυχεία.Σε αυτά ανήκαν τα νομίσματα από τα εξής μέρη: Άκανθος, Νεάπολη, Τράγιλος, Όσσα, Βισαλτία, Φίλιπποι και αυτά που επιγράφονταν “Μακεδόνων πρώτης”, τα οποία κόπηκαν στην Αμφίπολη μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση.Τα χρυσά νομίσματα του Φιλίππου μας βοηθούν στην ανίχνευση των ορυχείων των Κρηνίδων. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 214)

    • Θεωρώ ότι το Ζερβοχώρι είναι η τοποθεσία της Ηράκλειας Σιντικής για τους ακόλουθους λόγους.1)Η Ηράκλεια βρισκόταν κοντά στον Στρυμόνα, ξεχωρίζοντας από άλλες πόλεις της ίδιας ονομασίας, ως Ηράκλεια Στρυμόνος.2)Η Σιντική βρισκόταν στα δεξιά του Στρυμόνα ενώ ο Λίβιος μας ενημερώνει ότι όταν η Μακεδονία ήταν χωρισμένη σε τέσσερις επαρχίες με την ρωμαϊκή κατάκτηση, η Σιντική ήταν συνδυασμένη με τη Βισαλτία στην πρώτη Μακεδονία, της οποίας η πρωτεύουσα ήταν η Αμφίπολις καθώς όλα τα υπόλοιπα τμήματα της χώρας ανάμεσα στον Στρυμόνα και στον Αξιό είχαν αποδοθεί στην δεύτερη Μακεδονία , της οποίας η πρωτεύουσα ήταν η Θεσσαλονίκη.3) Η θέση του Ζερβοχωρίου ταιριάζει με αυτή την οποία το Συνοπτικό Οδοιπορικό αποδίδει στην Ηράκλεια αναφορικά με τους Φιλίππους καθώς υποδηλώνεται σε δυο διαφορετικούς ρωμαϊκούς δρόμους από τη μια πόλη στην άλλη. Και οι δύο δρόμοι ήταν σε μικρή σχετικά απόσταση μεταξύ των Φιλίππων και του Ζερβοχωρίου.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 226-227)
    • Σχετικά με αυτό το μέρος, το οποίο το Οδοιπορικό αναφέρει με το παραφθαρμένο όνομα Τρίουλο, το οποίο αναφέρει ο M.Cousinery, o οποίος διέμενε ως Γάλλος πρέσβης στη Θεσσαλονίκη,όπου νομίσματα με την επιγραφή ΤΡΑΙΛΙΟΝ βρέθηκαν κοντά στην Αμφίπολη,από όπου συνάγεται το συμπέρασμα ότι το Τρίουλο είναι παραφθορά του Τραίλιο.Το πραγματικό όνομα, ωστόσο, υποπτεύομαι ότι είναι Τράγιλος,καθώς ο Στέφανος δείχνει ότι υπήρχε μια μακεδονική πόλη με το όνομα Τράγιλος, που αποτελεί αναμφίβολα την πραγματική ανάγνωση του Βράγιλος ή Δράγιλος, όπως επισημάνθηκε στον Ιεροκλή μεταξύ των πόλεων της πρώτης ή υπατικής Μακεδονίας και τοποθετείται προφανώς όχι μακριά από την Παρθικόπολη και την Ηράκλεια Στρυμόνος.Στην τοπική μορφή του ονόματος, το Γ μπορεί και να παραλειφθεί, έτσι ώστε το ΤΡΑΙΛΙΟΝ του νομίσματος να αντιπροσωπεύει το ελληνικό Τραγιλίων.Το Τρίουλο της Τραπέζης θα πρέπει τότε να διορθωθεί ως Τραίλιο.Η Τράγιλος σε αυτήν την περίπτωση, βρισκόταν στους πρόποδες του όρους Παγγαίου απέναντι από τους Φιλίππους.Το πραγματικό όνομα της τοποθεσίας ανατολικά της Ευπορίας, που στην Tράπεζα αναγράφεται ως Γραίρος,πρέπει να είναι Γάζωρος και μαθαίνουμε από τον Στέφανο ότι πρόκειται για μακεδονική πόλη και από τον Πτολεμαίο ότι βρισκόταν στην χώρα των Ηδωνών.
      Η Γάζωρος πιθανώς βρισκόταν ανάμεσα στην Τράγιλο και την Ευπορία προς το βορειοδυτικό άκρο του όρους Παγγαίου.Η Βέργα τοποθετημένη, κατά τον Πτολεμαίο, στα σύνορα της Ηδωνίδας χώρας ,όπως και κοντά στους Οδόμαντες, οι οποίοι, εκείνη την εποχή, κατείχαν τις Σέρρες και τη Σκοτούσσα, φαίνεται πως ήταν κοντά στην ακτή της λίμνης του Στρυμόνα, κοντά στο σύγχρονο Ταχινό.Ο Σκύμνος το περιγράφει να κείται στο στόμιο του Στρυμόνα.Εάν το Ζερβοχώρι ήταν η τοποθεσία της Ηράκλειας Σιντικής είναι πιθανό ότι μια σημαντική περιφέρεια στα βόρεια αυτής της τοποθεσίας και στα δεξιά του Στρυμόνα περιλαμβανόταν στην Σιντική και ακολούθως και η Νιγρίτα ήταν είτε η Τρίστολος είτε η Παρθικόπολη,καθώς αυτές είναι οι δυό πόλεις,εκτός της Ηράκλειας που ο Πτολεμαίος αποδίδει στην Σιντική.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 228-229)
    • Οι Στόβοι ήταν ρωμαϊκή αποικία και κατά συνέπεια η πρωτεύουσα, εκείνα τα χρόνια, του βορειοδυτικού τμήματος της Μακεδονίας. Ήδη από τα χρόνια των Μακεδόνων βασιλέων φαίνεται πως είχε κάποια σημασία μολονότι έχασε πολύ από την αίγλη της με τις επιδρομές των Δαρδάνων. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 440)

    • Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση στους Στόβους αποθηκευόταν το αλάτι για τη προμήθεια των Δαρδάνων, το μονοπώλιο του οποίου είχε η Τρίτη Μακεδονία. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 441)

    • Η κάτω στρυμωνική κοιλάδα, η οποία εκτείνεται από το Ντεμίρχισαρ ως τον Αγγίτη και την Αμφίπολη, αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες μακεδονικές πεδιάδες, μαζί με αυτή που συνορεύει με την κορυφή του Θερμαϊκού κόλπου και αν προσθέσουμε σε αυτή τα επίπεδα που υδρεύονται από τους παραποτάμους του Στρυμώνα, οι οποίοι από την αρχαιότητα αποτελούν τον Αγγίτη , ολόκληρη η έκταση δεν είναι κατώτερη, ως προς το μέγεθος και τη γονιμότητα, από τις πεδιάδες της Κάτω Μακεδονίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 201)

    • Ο Σαλαμβρίας τώρα χωρίζει τις περιφέρειες της Λάρισας και της Κατερίνης, όπως προηγουμένως χώριζε τη Θεσσαλία από τη Μακεδονία ή τη Μαγνησία από την Πιερία. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 403)

    • Ο Στράβων θεωρούσε την Πελαγονία και την Λυγκιστίδα υποδιαιρέσεις της Άνω Μακεδονίας αλλά καθώς η πόλη των Στόβων περιγράφεται άλλοτε ως πόλη της Παιονίας και άλλοτε της Πελαγονίας και τα Στύβερρα άλλοτε ως πόλη της Δευριόπου και άλλοτε της Πελαγονίας και το Βρυάνιο ως πόλη της Δευριόπου κοντά στην Εορδαία και στην Λυγκιστίδα είναι προφανές ότι δεν υπήρχε ακριβής διαχωρισμός των περιφερειών αυτών.(Leake, τομ.ΙΙΙ σ. 306-307)

    • Η κύρια πόλη της επαρχίας την Άνω Μακεδονίας είναι η Λυγκιστίδα.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 281)

    • Περιλάμβανε τις παραθαλάσσιες και κεντρικές περιφέρειες της Πιερίας, της Βοττιαίας, της Ημαθίας και της Μυγδονίας, οι οποίες ήταν κτήσεις βασιλιάδων. Τμήμα της περιοχής είχε καταληφθεί από τους Παίονες πριν την εγκαθίδρυση της μακεδονικής μοναρχίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 306)

    • Τον πληθυσμό αυτών των πεδιάδων της Κάτω Μακεδονίας συμπληρώνουν οι Βούλγαροι καλλιεργητές των τουρκικών τσιφλικιών, τα οποία είναι διασκορπισμένα σε αυτήν.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 259)

    • Μετά μπήκαμε σε ένα δάσος με μεγάλες καστανιές και φτάσαμε σύντομα στην Καστανιά, ένα μικρό χωριό του οποίου όλα τα σπίτια, εκτός απο δύο τρία, είναι τώρα εγκαταλελειμένα, ως αποτέλεσμα των απαιτήσεων για τρόφιμα είτε από ληστές είτε απο Αλβανούς πολεμιστές. Ο Αλή Πασάς προσπάθησε να ενθαρρύνει την επιστροφή τους και διακήρυξε ότι θα έχτιζε εδώ ένα μεγάλο χωριό με φρούριο στο βουνό για τους στρατιώτες του για να εξασφαλίσει αυτό το σημαντικό πέρασμα ανάμεσα στην Κάτω και Άνω Μακεδονία. (Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 296)

    • Από σχόλιο του Πολυβίου μαθαίνουμε ότι η Κανδαβία οδός διαπερνούσε την χώρα των Εορδαίων, ξεκινώντας από αυτήν των Λυγκιστών έως την Έδεσσα ενώ σε άλλο απόσπασμα του Λατίνου ιστορικού όπου περιγράφει την προέλαση του Περσέα από το Κίτιο στην Κάτω Μακεδονία μέσα από την Εορδαία στην Ελίμεια και στον Αλιακμόνα, αποκτούμε γνώση της ακριβούς κατάστασης στην Εορδαία, η οποία μοιάζει να εκτείνεται κατά μήκος της δυτικής πλευράς του όρους Βερμίου, συμπεριλαμβανομένων του Οστρόβου και της Κατράνιτσας στα βόρεια, του Σαριγκιόλ στη μέση και στα νότια οι πεδιάδες του Τζουμά, Μπουτζά και του Καραγιάννη, καθώς και τις κορυφογραμμές κοντά στην Κοζάνη και την Κλεισούρα στη Σιάτιστα, που μοιάζουν να είναι τα φυσικά όρια της περιφέρειας. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 316)

    • Στην έξοδο της χαράδρας βρίσκεται το Χαιβάτ στα δεξιά και τα Λαϊνά στα αριστερά. Τα Λαϊνά είναι πολύ μικρά, το Χαιβάτ περιλαμβάνει μια μεγάλη εκκλησία και 300 σπίτια,κατοικημένα από Βούλγαρους χριστιανούς,λαός που κατοικούσε, με εξαίρεση δύο ή τρία μεγάλα ελληνικά χωριά, στην παραθαλάσσια πεδιάδα της Κάτω Μακεδονίας. Λίγες μόνο γυναίκες στα βουλγαρικά χωριά μπορούν να μιλήσουν την ελληνική.Τα σπίτια στο Χαιβάτ, όπως και αυτά των Βουλγάρων γενικότερα, είναι όμορφα και άνετα με σοβατισμένους τοίχους και πατώματα,επικαλυμμένα με ένα κίτρινο ασβέστη που πλαισιώνει,επίσης, το εξωτερικό της θύρας.
      (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 234)

    • Αυτά τα στοιχεία, αναφορικά με τη θέση της Ειδομένης, μολονότι δεν έχουν βρεθεί ακόμη αρχαία κατάλοιπα, είναι μια πολύτιμη απεικόνιση του Θουκυδίδη. Οι αφηγήσεις του τελευταίου, σχετικά με την εισβολή στη Μακεδονίας από τους Θράκες, υπό την ηγεσία του Σιτάλκη, βασιλιά των Οδρυσών, στον τρίτο χρόνο του Πελοποννησιακού πολέμου περιέχει μερικές πολύτιμες πληροφορίες για τη γεωγραφία της Μακεδονίας. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 442)

    • Η εκστρατεία του Σιτάλκη πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τους Αθηναίους, οι οποίοι είχαν αρκετές υποτελείς πόλεις στη θρακική ακτή. Τον βασιλιά συνόδευε ο Άγνωνας από την Αθήνα, όπως και ένας διεκδικητής του μακεδονικού θρόνου, ο Αμύντας, ανιψιός του βασιλιά Περδίκα. Η εξουσία του Σιτάλκη εκτεινόταν από τις ακτές του Ευξείνου και της Προποντίδας μέχρι τα σύνορα με τη Μακεδονία, όπου ακόμη και οι Παιονικές φυλές, στα αριστερά του Στρυμώνα ήταν υποτελείς σε αυτόν. Εισέβαλε στην Μακεδονία με περίπου 150. 000 άνδρες εκ των οποίων το ένα τρίτο ήταν ιππικό. Κατά την πορεία του από τη Θράκη στη Μακεδονία διήλθε το πέρασμα από το βουνό Κερκίνη, με τους Παίονες στη δεξιά πλευρά του, τους Σίντι και τους Μαίδες στην αριστερή, κατέβηκε τον Αξιό και έφθασε στην Ειδομένη. Από εκεί προχώρησε από τη Γορτυνία, την Αταλάντη και τον Ευρωπό στην παραθαλάσσια πεδιάδα. Όμως αντί να προχωρήσει προς τον Κύρρο και την Πέλλα στράφηκε στα αριστερά και λεηλάτησε τη Μυγδονία , τη Κρεστονία και τον Ανθεμούντα,χωρίς να εισβάλει στη Βοττιαία και την Πιερία.
      Με βάση προηγούμενες γνώσεις, σχετικές με την κατάσταση στη Σιντίκη, την Ειδομένη και την Πέλλα, τεκμαίρεται ότι οι Θράκες εισέβαλλαν στη Μακεδονία από την πεδιάδα των Σερρών, η οποία τότε θεωρούνταν τμήμα της Θράκης. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 442 – 443)

    • Η Δόβηρος δεν πρέπει να ήταν πολύ μακρυά από τη Δοϊράνη. Αυτό, σε ένα βαθμό, επιβεβαιώνεται από τον Ιεροκλή, ο οποίος αναφέρει την Δόβηρο δίπλα στην Ειδομένη ανάμεσα στις πόλεις της Υπατικής Μακεδονίας υπό Βυζαντινή κυριαρχία.
      Ο Ιεροκλής συγκαταλέγει τον Ευρωπό και την Αλμωπία ανάμεσα στις πόλεις της υπατικής Μακεδονίας, μια περιφερειακή διαίρεση που περιλάμβανε τη Θεσσαλονίκη και την Πέλλα. Επίσης αναφέρει ότι στους χρόνους του η πόλη ονομαζόταν μόνο Αλμωπία. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 444)

    • Η Αλμωπία ήταν μια από τις πρώιμες κατακτήσεις των Τημενιδών και, προφανώς, γειτονική με την αρχική περιοχή της μακεδονικής μοναρχίας γύρω από τη Βέροια και την Έδεσσα. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 445)

    • Ο Όμηρος στην Ημαθία περιλαμβάνει την όμορφη περιοχή πέρα από τον Αλιάκμονα και την ανατολική πλευρά της κορυφογραμμής του Ολύμπου. Η περιοχή προστατεύεται, από όλες τις πλευρές, με βουνά και έλη και βρίσκεται σε μια ασφαλή αλλά και βολική απόσταση από τη θάλασσα. Υπάρχουν τρεις εκπληκτικές θέσεις, για πόλεις ή οχυρά, στη Βέροια, τη Νάουσα και τα Βοδενά. Αυτά τα μέρη είναι ευλογημένα με κάθε είδους υψώματα και θέα, βουνά, δάση, εύφορες πεδιάδες, τρεχούμενο νερό και λίμνη. Εντάχθηκαν, με τρόπο αξιοθαύμαστο, στο φυτώριο της γιγαντιαίας μοναρχίας της Μακεδονίας όπου και ευδοκίμησαν. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 446)

    • Η Νάουσα, η οποία βρίσκεται στο μέσο από τις τρεις πόλεις,πιθανόν, στη θέση του αρχαίου Κιτίου, φέρει όνομα πολύ εντυπωσιακό, το οποίο, όπως το Κίτιο στην Κύπρο, είναι φρυγικής καταγωγής.Ίσως το παραπάνω έθνος δημιούργησε, κάποια στιγμή, μια αποικία στην πιο θελκτική από όλες τις περιοχές στην κορυφή του Θερμαϊκού κόλπου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 446 – 447)

    • Είναι δύσκολο να εξακριβωθεί η θέση των Μαίδων, όπως αναφέρεται στο χωρίο του Θουκυδίδη σχετικά με την πορεία του Σιτάλκη, σε σχέση με άλλες μαρτυρίες . Φαίνεται οτι κατοικούσαν, μαζί με τους Σίντι στα αριστερά της πορείας των Θρακών από το όρος Κερκίνη στη Μακεδονία. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 447 – 448)

    • Κανένας άλλος συγγραφέας, με εξαίρεση τον Θουκυδίδη, δεν διαπιστώνει την ύπαρξη Μαίδων κοντά στην Κάτω Μακεδονία. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 448)

    • Όλοι οι Τούρκοι της Μακεδονίας που φέρουν όπλα, είναι Γιουρούκοι, Σπαχήδες ή Γενίτσαροι. Οι Σπαχήδες είναι το ιππικό που ιδρύθηκε από τους κατόχους των ζιαμετιών και των τιμαρίων, όταν ζητήθηκε από την κυβέρνηση. Οι Γιουρούκοι καλλιεργούσαν τη γη τους κυρίως σε ορεινές περιοχές. Οι Γενίτσαροι είναι οι φρουροί των οχυρωμένων τοποθεσιών, ανάμεσα στους οποίους είναι κυρίως καταταγμένοι το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλών των οικογενειών που ασχολούνται με το εμπόριο και τη βιομηχανία και οι κάτοχοι ιδιοκτησίας στη γειτονική πεδιάδα. Ο Χατζή Μουσταφά,ο Μπας τσαούς των Γενίτσαρων έχει επτά τσιφλίκια απόδοσης 20.000 πιάστρων το έτος ενώ ο ίδιος αρκείται με το να ζει με οκτώ ή δέκα χιλιάδες.Με μια κυβέρνηση που κάνει τον καθένα να νιώθει ανασφαλής να επενδύσει τον πλούτο του και αφήνει περιουσία και ζωή αβέβαιες, οι ακρότητες της τσιγκουνιάς και της σπατάλης είναι φυσικό να υπάρχουν. Οι Τούρκοι ,όπως και οι Εβραίοι, φτάνουν στα άκρα με την τσιγγουνιά ενώ η σπατάλη δεν είναι διόλου ασυνήθιστη στους νεαρούς Οσμανλήδες.Ένας κατώτερος υπάλληλος στο δικαστήριο μέσα σε λίγα χρόνια κατασπατάλησε 2.000 νομίσματα και επτά τσιφλίκια. Οι Τούρκοι ιδιοκτήτες γης είναι, ωστόσο, αυτοί με την μεγαλύτερη σταθερότητα στην Τουρκία. Και οι Φράγκοι έμποροι που παζαρεύουν για το καλαμπόκι, το βαμβάκι, και τον καπνό τους, μπορούν, χωρίς πολύ ρίσκο, να προάγουν τις καλλιέργειές τους. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 249)

    • O Αριστοτέλης ,επίσης, ο οποίος γνώριζε καλά τη Μακεδονία, αναφέρει τη Χαλκίδα ή Χαλκιδική της Θράκης, ως όνομα περιοχής και όχι πόλης.(Leake, τομ. III, σ. 456)

    • Είναι τώρα εικοσιδύο χρόνια από τότε που ο Αλή Πασάς απέκτησε την κυριαρχία στο Λιβάδι. Η σημασία του για κείνον πηγάζει κυρίως από την εγγύτητα στο πέρασμα που οδηγεί από την Ελασσόνα ή τα Σέρβια στις παραθαλάσσιες πεδιάδες της Μακεδονίας και είναι η πιο άμεση πορεία προς το σύνορο του Ολύμπου. Από αυτό το πέρασμα μιάμιση ώρα μετά το Λιβάδι, βρίσκεται το χωριό του Αγίου Δημητρίου και μια ώρα και ένα τέταρτο πιο μακριά, ακριβώς πάνω στον Ζυγό, βρίσκονται τα χαλάσματα του χωριού Πέτρα, ως ένα όνομα που καταγράφεται στην αρχαία ιστορία και είναι πολύ χρήσιμο για να ερευνήσουμε τη γεωγραφία αυτού του συνόρου της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 337)

    • Η Πέτρα, μου περιγράφεται ευρισκόμενη σε έναν μεγάλο απομονωμένο βράχο, αποσχισμένο με φυσικό τρόπο και χωρισμένο από το γειτονικό βουνό. Ο δρόμος περνάει μέσα από το άνοιγμα και μετά κατεβαίνει στην πεδιάδα της Κατερίνης, η οποία είναι χωρίς αμφιβολία τμήμα της αρχαίας Πιερίας της Μακεδονίας.Η τοποθεσία της Πέτρας δίνεται από τον Λίβιο, ο οποίος δείχνει την Πέτρα σαν πόλη της Πιερίας στο σύνορο αυτής της επαρχίας στο πέρασμα που οδηγεί στην παραθαλάσσια πεδιάδα από την Περραιβία. Η απόσταση από το Λιβάδι στην Κατερίνη υπολογίζεται σε δέκα ώρες. Υπάρχει και άλλος δρόμος που οδηγεί πάνω από την ίδια κορυφογραμμή, από τα Σέρβια, μέσω Βελβεντού, στην Κατερίνη. Όμως δεν είναι τόσο εύκολο όσο από το πέρασμα της Πέτρας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 337)

    • Ήδη έχω παρατηρήσει ότι τα βουνά που υψώνονται από τη δεξιά όχθη του Βιστρίτσα και εκτείνονται από την κοιλάδα των Γρεβενών σε αυτή της Βέροιας, ήταν τα αρχαία Καμβούνια, που αναφέρονται από τον Λίβιο, από τον οποίον δηλώνεται επιπλέον, ότι το πέρασμα των Σερβίων είναι το πέρασμα στα ίδια βουνά, που λέγεται Βωλουστάνα (Βώλου στενά), η ασφάλεια του οποίου ήταν τόσο σημαντική για τον Περσέα, στην προσέγγιση του ύπατου Μάρκου Φίλιππου, στο τρίτο έτος του τελευταίου μακεδονικού πολέμου, που το κατέλαβε με 10.000 άνδρες. Ήταν πιθανώς το ίδιο πέρασμα μέσω του οποίου ο Περσέας εισέβαλε στην Θεσσαλία στο πρώτο έτος του πολέμου. Από αυτό το πέρασμα ο ύπατος Οστίλιος εισέβαλε στην Μακεδονία το επόμενο έτος και ήταν ένας από τους δρόμους προς τη Μακεδονία που επιλέχθηκε από τον Μάρκο όταν στρατοπέδευσε ανάμεσα στην Άζωρο και στην Δολίχη πριν αποφασίσει να οδηγήσει το στρατό του κατά μήκος του Ολύμπου μέσω της Λαπάθου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 338)

    • Τα δέκα στάδια κάθετου υψόμετρου που ο Ξεναγόρας αποδίδει στην κορυφή του Ολύμπου πάνω από το Πύθιο μοιάζει να μην είναι πολύ μακριά από την αλήθεια. Μπορεί να παρατηρηθεί εδώ, ότι το όνομα Έλυμπος, που τώρα αποδίδεται στο όρος, όχι μόνο από τους κατοίκους αλλά από όλα τα γειτονικά μέρη της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας δεν είναι μια σύγχρονη παραφθορά αλλά η αρχαία διαλεκτική μορφή για τις αιολικές φυλές της Ελλάδας που συνήθως υποκαθιστούν το έψιλον με το όμικρον όπως στην περίπτωση του Ορχομενού που οι Βοιωτοί ονομάζουν Ερχομενό. Εάν το Πύθιο ήταν η τοποθεσία όπου υπέδειξα θα μπορούσαμε με κάποια πιθανότητα να τοποθετήσουμε την Άζωρο στην Βουβάλα. Όπως ο Στράβωνας σημειώνει ότι η Άζωρος ήταν σε 120 στάδια απόσταση από την Οξύνεια στο Ίον, παραπόταμο του Πηνειού, μπορεί να συναχθεί ότι, εάν η απόσταση είναι σωστή ή και όχι , η Άζωρος ήταν η πιο νοτιοδυτική από τις πόλεις της Τριπολίτιδος που συμφωνεί με την θέση Βουβάλα.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 342)

    • Τίποτα δεν μπορεί να δείξει πιο έντονα την σημασία του περάσματος του Πυθίου και της Πέτρας από τις πολλές περιπτώσεις που παρατηρούνται σε σχέση με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των αρχαίων. Ο Ξέρξης έστειλε μια αποστολή στην Περραιβία αφού στρατοπέδευσε με το ένα τρίτο του στρατεύματός του στην Πιερία προετοιμάζοντας τον δρόμο. Ο Βρασίδας μετά την γρήγορη πορεία του στην Θεσσαλία και την Περραιβία, στο όγδοο έτος του Πελοποννησιακού πολέμου, πέρασε από το ίδιο πέρασμα στο Δίον. Ο Αγησίλαος, επιστρέφοντας στην Ελλάδα από την Μικρά Ασία, το έτος 394 π. Χ., μπήκε στη Θεσσαλία από τη Μακεδονία, από το ίδιο πέρασμα. Ο Κάσσανδρος, το 316 π.Χ., διέσχισε τον ίδιο δρόμο προχωρώντας από την Πελοπόννησο προς την Ολυμπιάδα στην Πύδνα. Και τέλος, προμήθευσε στον Αιμίλιο Παύλο, το έτος 168 π.Χ., τα μέσα για να εξαναγκάσει τον Περσέα να υποχωρήσει από την παγιωμένη του θέση στον Ενιπέα, μόλις πληροφορήθηκε ότι ο Σκιπίων Νασικάς ανέτρεψε την μακεδονική φρουρά στην Πέτρα και κατέβηκε στις πεδιάδες στα μετόπισθεν της θέσης του βασιλιά στον Ενιπέα.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 343)

    • Η Σπάρτωλος φαίνεται από τις εμπορικές συναλλαγές που αναφέρονται από τον Θουκυδίδη ότι δεν βρισκόταν τόσο μακριά από την Όλυνθο όσο η Απολλωνία, όπως επιβεβαιώνεται από τον Ισσαίο, που την περιγράφει ως Σπάρτωλο από τα Ολύσια ή ως περιφέρεια της Ολύνθου. Σαν συνέπεια των καταγγελιών των Απολλώνιων της Χαλκιδικής και των Ακανθίων, οι Λακεδαιμόνιοι έστειλαν στράτευμα εναντίον της Ολύνθου που, αφού έχασε δύο από τους διοικητές του, τα κατάφερε στην τέταρτη εκστρατεία,το 379 π.Χ., και υπέταξε την πόλη. Όταν η Όλυνθος έγινε τμήμα της Χαλκιδικής, δεν έκανε καμία εντύπωση που η παραθαλάσσια της θέση, προκάλεσε την έκλειψη της αρχαίας πρωτεύουσας.Ήταν μετά τον Πελοπονησιακό Πόλεμο όταν έγινε μια από τις μεγαλύτερες πόλεις στην Ελλάδα,που έκανε επιτυχή πόλεμο με την Μακεδονία, πήρε την Πέλλα από τον Αμύντα και ήταν τόσο μεγάλης σημασίας για το στράτευμα που ηγείτο,ώστε όταν υποβιβάστηκε από τον Φίλιππο ακολουθήθηκε από τριαντα δύο ακόμα πόλεις. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 459)

    • Η Παιονία είναι μια γεωγραφική ονομασία, η οποία πριν τον αργολικό αποικισμό της Ημαθίας, μοιάζει να καταλάμβανε όλη την περιοχή που αργότερα ονομάστηκε Μακεδονία, με εξαίρεση την περιοχή που θεωρείται τμήμα της Θράκης. Καθώς αυξανόταν το βασίλειο της Μακεδονίας, η Παιονία περιορίστηκε από τις διαστάσεις του σε κάθε πλευρά, παρόλο που το όνομα συνέχιζε να αποδίδεται με ένα γενικότερο νόημα, στη μεγαλύτερη ζώνη της ενδοχώρας που κάλυπτε την Άνω και Κάτω Μακεδονία στα Β. – Β.Α. και ένα τμήμα του οποίου ήταν μοναρχία, ουσιαστικά ανεξάρτητη μέχρι και πενήντα χρόνια μετά το θάνατο του Μ.Αλεξάνδρου. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 462)

    • Από μια σύγκριση μεταξύ Αππιανού και Στράβωνα, καθώς και από ένα περιστατικό στη ζωή του Μ. Αλέξανδρου, στο οποίο πριν αναφέρθηκα, είναι εμφανές ότι οι Αυταριάτες συνόρευαν στα ανατολικά με τους Αγριάνες και τους Μπεσσούς, στα νότια με τους Μαιδούς και τους Δάρδανες και στις άλλες κατευθύνσεις με τους Αρδιαίους και τους Σκορδίσκους. Πάνω απ’όλα είναι σύμφωνο με την ιστορία, και τη γενική τοπογραφία των περιοχών, στα βόρεια της Μακεδονίας, να συμπεράνουμε ότι η Παιονία περιλάμβανε όλες τις κεντρικές και πιο γόνιμες περιοχές της πιο εκτενούς Παιονίας, και ότι είναι τοποθετημένη πάνω από τα στενά του Αξιού και καταλαμβάνει τις περιοχές κοντά στον ποταμό με εξαίρεση τις πηγές του Εριγώνα που συνενώνονται με την Άνω Μακεδονίας.
      Αυτό το πιερικό δάσος ήταν ο προμαχώνας της Μακεδονίας και στη διάρκεια των αγώνων που έδιδε ο Περσέας κατά των Ρωμαίων ήταν το πεδίο πολλών πολεμικών επιχειρήσεων. Ο Ύπατος Φίλιππος μετά από την άλωση του Δίου επί δυόμιση περίπου ημέρες πραγματοποίησε στρατιωτικές κατοπτεύσεις, διήλθε τον ποταμό Μίτη και εισήλθε στην πόλη της Αγάσσας χωρίς να δώσει καμία μάχη, ανέστειλε δε την πορεία του στις όχθες του ποταμού Αλκόδρου δι’ ελλείψεως επιτηδείων. Αλλά ύστερα η πόλη των Αγασσών που προσχώρησε στην πλευρά του Περσέα και η πόλη του Αιγινίου που είχε επιχειρήσει να αντισταθεί στα στρατεύματα του Παύλου Αιμιλίου μετά τη μάχη της Πύδνας καταστράφηκαν από τον Ύπατο. Ο Heuzey προσπάθησε να ανακαλύψει που βρίσκεται αυτή η ερημωμένη χώρα και συγκεκριμένα που διεξήχθησαν οι κυριότερες πολεμικές επιχειρήσεις.
      (Isambert,σ.68 -69)

    • Σύμφωνα με τον περιηγητή Heuzey, μπορεί κανείς να δει από τις κορυφές του Ολύμπου όλη τη Μακεδονία από τη μία μεριά και από την άλλη μεριά όλη τη Θεσσαλία, της οποίας τα ποτάμια και οι λίμνες φαίνονται ακριβώς όπως είναι χαραγμένα πάνω στους χάρτες. Προς τα ανατολικά η θάλασσα διαγράφει έναν απέραντο κύκλο, που εκτείνεται ως πέρα στο νησί της Σκύρου, προς τα δυτικά δε η ραχούλα της Πίνδου σχηματίζει έναν ορίζοντα μέσα από το οδοντωτό της τείχος.
      (Isambert, σ.83)

    • Οι εχθροί της Μακεδονίας σε κάθε περίοδο της ιστορίας φοβούνταν περισσότερο τα μεταλλεία της παρά την πολεμική αρετή του στρατού της. Η κύρια πηγή πλούτου της Μακεδονίας ήταν τα μεταλλεία της, από τα οποία εξάγονται πολλά είδη μεταλλευμάτων αλλά και χρυσός. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, στην Πιερία βρέθηκαν μεγάλες ποσότητες χρυσού στην άμμο. Επίσης η περιοχή μεταξύ της Θεσσαλονίκης και των Σταγείρων φημιζόταν για τα μεταλλεία της αλλά ακόμα πιο γνωστή ήταν η περιοχή του Παγγαίου, την οποία ο Φίλιππος προσάρτησε στις κτήσεις του.
      (Clarke, σ. 362)
    • Ο συνολικός πληθυσμός της Μακεδονίας υπολογίζεται σε 700 χιλιάδες άτομα, που σημαίνει 367 άτομα σε κάθε τετραγωνική λεύγα. Ο πληθυσμός ολόκληρης της Ελλάδος υπολογίζεται σε 1. 920.000 άτομα. Οι πιο εύφορες περιοχές της Ελλάδος είναι η Μακεδονία και η Θεσσαλία. (Clarke, σσ. 363 – 364)
    • Οι φυλές της Βαλκανικής χερσονήσου ταξινομούνται σε τρεις κύριες ομάδες: τουρκική ομάδα, σλαβική ομάδα και πελασγική ή ελληνολατινική ομάδα. Στη Μακεδονία εκπροσωπούνται και οι τρεις αυτές ομάδες, είναι μια από τις σπάνιες αλήθειες που γίνονται απ’ όλους αποδεκτές. Πράγματι, ας κοιτάξουμε τους χάρτες ή τα ντοκουμέντα όλων των παρατάξεων. Η καθεμιά διεκδικεί την πλειοψηφία για τον εαυτό της αλλά και καμιά δεν μπόρεσε να αρνηθεί την παρουσία και κάποιων ελάχιστων αντιπάλων. Οι χάρτες που τυπώνονται στη Σόφια, περιορίζουν όσο μπορεί να φανταστεί κανείς, το μερίδιο της ελληνολατινικής ομάδας. Στους χάρτες της Αθήνας που δεν υπολείπονται σε ανακρίβεια, οι σλαβικοί πυρήνες, μικροί και λίγοι, με χρώμα κάπως αόριστο(σκοτωμένο βιολετί), εξαφανίζονται μέσα στο απέραντο γαλάζιο των θριαμβευόντων Ελλήνων. Οι Σέρβοι γεωγράφοι πάλι με τη σειρά τους απωθούν τους Βούλγαρους προς τη Ροδόπη, τους Αλβανούς πέρα πέρα από την Πίνδο και τους Έλληνες μέχρι τα θεσσαλικά σύνορα. Κάποιες όμως αναστολές σταματούν Σέρβους, Έλληνες και Βούλγαρους και τους επιβάλλουν το σεβασμό ορισμένων ξένων νησίδων εδώ και κει, στα μέρη που είναι αρκετά απομακρυσμένα από το τωρινό βασίλειο ή που τα γνωρίζουν καλά οι Ευρωπαίοι. Ο Τούρκος, πιο αξιοπρεπής, δε χρωματίζει με καμιά βαφή το δικαίωμα κατοχής του. Η εθνογραφία είναι μια γκιαούρικη επιστήμη την οποία περιφρονεί. Δίνοντας όμως βεράτια σε επισκόπους ομολογεί μ’ αυτό την επιβίωση κάποιων χριστιανών μέσα στους “Ρωμυλιώτες” και οι ταλαντεύσεις μεταξύ Βουλγάρων και Ελλήνων επισκόπων μας φανερώνουν επιπλέον και την ενδόμυχη σκέψη του ότι ίσως κατέχει στη Μακεδονία και Έλληνες και Βούλγαρους χριστιανούς. Η ύπαρξη λοιπόν των τριών φυλών δεν αμφισβητείται από κανέναν και οι αντιδικίες αρχίζουν τη συγκεκριμένη εκείνη στιγμή, που ο καθένας αρχίζει να προσδιορίζει τα δίκαιά του. Ο Τούρκος προσφέρει και στους μεν και στους δε μερικές εξυπηρετήσεις. Όταν η σλαβική συνείδηση υποχωρεί μπρος σε μια πολύ θρασεία διεκδίκηση, τότε η καταχώρηση στους Τούρκους ελληνικών περιοχών χρησιμεύει το ίδιο στη δίκαιη υπόθεση, όσο και μια νέτη σκέτη προσάρτηση. Επίσης, όταν η ελληνική οξύνοια αντιλαμβάνεται ότι αξιώσεις πάνω σε αυθεντικά βουλγάρικους τόπους θα καθιστούσαν ύποπτους για υπερβολή και όλους τους υπόλοιπους ελληνικούς λογαριασμούς, γρήγορα μια τουρκική νερομπογιά εκεί!
      (Berard, σ. 191-192)
    • Χάρη στους Αλβανούς της Κοριτσάς, τους Τούρκους των Βοδενών-Σερβίων, τους Σλάβους της Μογλένιτσας και τους Τούρκους των Γενιτσών, η Μακεδονία κατέχει ένα γερό έρεισμα μουσουλμάνων στα νότια, ένα συνεχόμενο έρεισμα από το Βαρδάρη μέχρι τα αλβανικά βουνά. Το βόρειο μέρος της Μακεδονίαςπροστατεύεται το ίδιο. Μπορούμε να πούμε πως το τρίτο μουσουλμανικό σύνολο κατέχει όλο το μακεδονικό Βορρά από τα Σκόπια, το Καλκάνδελε και τη Δίβρα μέχρι τα σύνορα της αυτοκρατορίας. Είναι ανάμεικτοι Αλβανοί και Σλάβοι, αδύνατο να γίνει διαχωρισμός. Οι Αλβανοί ωστόσο διοικούν με τη δύναμη του αριθμού και της σπάθας. Εννοείται ότι δεν είναι τα πάντα μουσουλμανικά ανάμεσα στα πολύ πλατιά όρια. Το βουνό, όπως και στα τουρκικά μέρη, έχει μείνει στους χριστιανούς και συχνά τα χωράφια του κάμπου, έναντι αντιπαροχών όμως, εν είδει κολληγικής σχέσης κατά κάποιον τρόπο.
      Ανάμεσα στα μουσουλμανικά αυτά τείχη που ορθώνονται στα όρια της Μακεδονίας, το παράδειγμα του Ελβασάν χρησιμεύει, για να μας εξηγήσει γιατί, σε κάθε πόλη και χωριού του εσωτερικού, έχουμε μια συνοικία μουσουλμάνων μπέηδων και αγάδων. Ολόκληρη η ιδιοκτησία στη Μακεδονία είναι σε μουσουλμανικά χέρια. Στο βιλαέτι του Μοναστηρίου ο χάρτης πρέπει να είναι διάτρητος από μικρές ισλαμικές τρύπες στο χριστιανικό φόντο του τόπου. Το Μοναστήρι καταρχήν, ο Περλεπές, το Κίτσεβο και η Φλώρινα είναι οι κυριότεροι πόλοι έλξης…
      Το συμφέρον που ώθησε αυτούς τους πρώην χριστιανούς προς το τζαμί, τους κρατά ακόμη στο πλευρό του Τούρκου και ο δεσμός αυτός είναι ισχυρότερος από τις μεγάλες και ωραίες θεωρίες περί φυλών και εθνοτήτων.
      (Berard, σ. 209-210)
    • Η γεωργία της Μακεδονίας: Η γεωργία είναι ακόμα σε ένα σημείο πρωτόγονο, αλλά η γη είναι γόνιμη και η εκτροφή των ζώων θα μπορούσε να είναι μία από τις περισσότερο πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας, εάν ήταν περισσότερο σε μία τάξη (σειρά) και λίγο περισσότερο σε σύγκριση με την ιδιοκτησία. (Mantegazza, Macedonia, σ.2)
    • Λίμνες της Μακεδονίας: Στο δυτικό μέρος, η περιοχή των λιμνών, είναι άφθονη και η αλιεία σε πολλές γραφικές λίμνες, όπως εκείνη της Πρέσπας που είναι η πιο μεγάλη από όλες. Και από εκείνη του Όστροβο (Βεγορίτιδα, στην Άρνισα), της Οχρίδας, της Καστοριάς, για να μην παραθέσουμε τις κυριότερες. (Mantegazza, Macedonia, σ.2)
    • Φυλές της Μακεδονίας: Η μέρα στην οποία η σιγουριά θα είναι εγγυημένη σε αυτό το μέρος της Μακεδονίας και της Αλβανίας, χωρίς καμιά αμφιβολία να υπάρχει, θα την επισκεφτούν σε αγέλες οι τουρίστες από όλον τον κόσμο. Γιατί πέρα από το να είναι μία περιοχή γραφική και πολύ ενδιαφέρουσα κάτω από όλα τα μέρη για να τη δεις, είναι ο πλούτος και η ποικιλία των εθίμων που συνθέτουν το κάδρο, και που δεν εξαφανίζονται τόσο σύντομα. Γιατί η κάθε μία από τις πολλές φυλές που σχηματίζουν τον πληθυσμό είναι επιθετικότατες στις παραδόσεις από το κάθε γένος. (Mantegazza, Macedonia, σ.3)
    • Κοιτάσματα στη Μακεδονία: Η χώρα, για όσα γνωρίζουμε από τις λίγες έρευνες που μπόρεσαν να κάνουν, πρέπει να έχει ακόμα πολύ ορυκτό πλούτο. Ήταν μία περίοδος κατά την οποίο η Τουρκία είχε δώσει κάποιες χορηγίες (επιδοτήσεις) σε μερικές κοινωνίες για εστέρα. Η βιομηχανία εξόρυξης θα έπρεπε να έχει πάρει μία πραγματική ανάπτυξη, αλλά όπως συνήθως θα έπρεπε όλα να εγκαταλειφθούν για τις αξιώσεις (απαιτήσεις) των κυβερνόντων, που δεν ήταν ευχαριστημένοι με το baschisch (βαλή). Κάθε κοινωνία είχε επίσης έναν προϋπολογισμό (επιχορήγηση) εξαιρετικό σε ισορροπία. (Οι κυβερνώντες) Ήθελαν να πάρουν αναμφίβολα κάθε πράγμα. (Mantegazza, Macedonia, σ.3)
    • Μακεδονία: Οι Σέρβοι βασιλείς στο τέλος του 13ου αι. και στις αρχές του 14ου αι. θα καταλάβουν εκ νέου ένα σημαντικό κομμάτι της Μακεδονίας, υπερασπίζοντας το νικηφόρα ενάντια στους Βουλγάρους που είχαν προσπαθήσει να το ανακαταλάβουν. Μέχρι που ο Δουσάν, ο μεγάλος Σέρβος κατακτητής, μαζί με άλλες χώρες, θα γίνει κύριος ολόκληρης της Μακεδονίας. Η αντιδικία, όπως φαίνεται, μεταξύ Σέρβων και Βουλγάρων για την κυριαρχία της Μακεδονίας δεν ξεκίνησε ξαφνικά. Από το θάνατο του Στέφανου Δουσάν, η Σερβική Αυτοκρατορία χωρίστηκε σε ποικίλες επαρχίες και ανεξάρτητα βασίλεια. Τη Μακεδονία κατείχε ο βασιλιάς Βικούτιν, ο οποίος θα κατάφερνε πολύ σύντομα να αντισταθεί στους Τούρκους κατακτητές, οι οποίοι όλο και περισσότερο ισχυροποιούνταν. Το 1371 μία μεγάλη μάχη έλαβε χώρα μεταξύ του Μακεδόνα βασιλιά και των Τούρκων στις όχθες του Μαρίτσα –ο ιστορικός ποταμός των Βουλγάρων- και από εκείνη τη στιγμή ο Σέρβος βασιλιάς της Μακεδονίας έγινε σχεδόν υποτελής του Σουλτάνου. Λίγο καιρό μετά, όταν οι Σέρβοι από το βόρειο τμήμα καταπολέμησαν γενναία τις οθωμανικές ορδές, ο Μάρκο, γιος του Βικούτιν, του οποίου ο ηρωϊσμός εξυμνείται ακόμα στα τραγούδια του λαού, νίκησε στην αξιομνημόνευτη μάχη του Κοσσόβου. Με την οθωμανική κατάκτηση, πολλές εθνικότητες εξαφανίστηκαν από όλη τη χερσόνησο. Η Σερβία, η Βουλγαρία, η Μακεδονία δεν ήταν πια βιλαέτια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι μεγάλες πόλεις ήταν ήδη έδρες των αυτοκρατοριών και των βασιλείων οι οποίες είχαν κάνει τους Αυτοκράτορες της Ανατολής να φοβούνται. Γιατί ήδη μία φορά είχαν φτάσει οι στρατοί τους στις πόρτες της Κωνσταντινούπολης. Οι πόλεις ήταν λεηλατημένες και κατεστραμμένες και ο πληθυσμός παραδομένος στη δουλεία. (Mantegazza, σ. 6)
    • Οι Βούλγαροι κατάφεραν επιτέλους να ανεξαρτητοποιηθούν θρησκευτικά το 1871, όταν δεν αποτελούσαν ακόμη ένα έθνος, με τη βοήθεια της Ρωσίας και του μικρού πριγκιπάτου της Σερβίας. Έτσι αναγνωρίστηκε το Εξαρχάτο τους. Ο Σουλτάνος αναγνώρισε το βουλγαρικό Εξαρχάτο παρά την απόλυτη αντίδραση και αντίθεση του Οικουμενικού Πατριάρχη, για τον οποίον η Βουλγαρική Εθνική Εκκλησία αποτελούσε μία σχισματική εκκλησία. Αυτή η κατηγορία του σχίσματος είναι φυσικά ένα όπλο το οποίο εξυπηρετεί τα άλλα έθνη στην προπαγάνδα τους στη Μακεδονία. Μετά τη δημιουργία του Πριγκιπάτου υπήρχε στη Βουλγαρία ένα ρεύμα υποστήριξής του ενώ ως έδρα της Εξαρχίας επιλέχτηκε η Κωνσταντινούπολη αντί για τη Σόφια ή το Τύρνοβο, τις αρχαίες πρωτεύουσες. (Mantegazza, σ. 10)
    • Είναι πολύ εύκολο να φανταστεί κανείς τις έριδες ανάμεσα στους χριστιανικούς πληθυσμούς που ωφελούσαν τους Τούρκους και πως η κατάσταση του μακεδονικού πληθυσμού γινόταν όλο και χειρότερη μετά το Συνέδριο του Βερολίνου παρ’όλες τις διαβεβαιώσεις για την προστασία των χριστιανικών πληθυσμών. Η ασφάλεια και η προστασία των Χριστιανών δε μετρούσε τόσο πολύ. Ένα μεγάλο μέρος των Τούρκων που έμεναν στις επαρχίες της Αυτοκρατορίας, μετά τη Συνθήκη του Βερολίνου πέρασαν στα χριστιανικά κράτη, μετανάστευσαν-αφού για τους Τούρκους ή τουλάχιστον για το μεγαλύτερο μέρος τους- ήταν ανυπόφορη η ζωή εκεί όπου δεν μπορούσαν να θεωρούνται πλέον κύριοι και άρχοντες εφόσον όλοι είχαν τα ίδια δικαιώματα. Μετανάστευσαν σε μεγάλους αριθμούς και από τη Βοσνία παρόλο που ο Καλλάι που διαχειριζόταν την εξουσία στο όνομα του αυτοκράτορα Φραγκίσκου Ιωσήφ, προσπαθούσε με δελεαστικές υποσχέσεις να τους κρατήσει. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός έφτανε στη Μακεδονία αγανακτισμένος με την κατάστασή του. Ανεξάρτητα από αυτό, μόνο το γεγονός της αύξησης του αριθμού τους, έκανε τις καταχρήσεις της δύναμης και της εξουσίας και τον εξαναγκασμό και τη βία πιο ανυπόφορα και από εκείνη την περίοδο πριν τον πόλεμο. Πέρα από αυτούς τους μετανάστες υπήρχαν και οι Τούρκοι στρατιώτες, οι οποίοι δεν είχαν –όπως οι ευρωπαϊκοί στρατοί- τακτική επιμελητεία. Μόλις συνέβαινε κάποιο περιστατικό μη αναμενόμενο και κοβόταν η τροφοδοσία στα στρατεύματα, επειδή έπρεπε να ζήσουν έκαναν σφαγή. Όλοι γνωρίζουν πως ζούσαν οι Βαλήδες στους οποίους ο Σουλτάνος επέτρεπε να κυβερνούν ευρωπαϊκές επαρχίες, οι οποίοι μη παίρνοντας ποτέ μισθό ήταν αναγκασμένοι να ικανοποιούν μόνοι τις ανάγκες τους. (Mantegazza, σ. 12)
    • Πληθυσμός Μακεδονίας: Ο καθένας μπορεί να φανταστεί εύκολα τα δεδομένα που υπάρχουν στις μακρινές επαρχίες της Μακεδονίας, όπου κανείς δεν προστατεύει τον Χριστιανικό πληθυσμό έναντι των αυθαιρεσιών και των αγγαρειών που επέβαλλαν οι κρατικοί λειτουργοί. (Mantegazza, σ. 17)
    • Αφού περάσαμε κάποιες μέρες στο Βελιγράδι και τη Σόφια φροντίσαμε να πάμε στη Μακεδονία και να κάνουμε την πρώτη στάση στα Σκόπια, που είναι η έδρα της πολιτικής διοίκησης της Μακεδονίας, όπου ο Χιλμί Πασά, ο Γενικός Επιθεωρητής για την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων, διορίστηκε από την Πύλη-ως αποτέλεσμα των αυστρο-ρωσικών συμφωνιών- Γενικός Διοικητής. Από γεωπολιτική άποψη, ήταν πάντα πολύ σημαντική πόλη λόγω της κεντρικής θέσης της γιατί από τα Σκόπια περνούσαν οι δρόμοι που πήγαιναν στην Αλβανία, εκείνοι που οδηγούσαν στην Παλαιά Σερβία, στη Μιτροβίτσα και από την Ανατολική Μακεδονία στην Κωνσταντινούπολη. (Mantegazza, σ. 147-148)
    • Οι δύο Δυνάμεις, Ρωσία και Αυστρία, στο Υπόμνημά τους κατήργησαν τη λέξη Μακεδονία και παρουσίασαν τις προτάσεις τους για τα τρία βιλαέτια της Θεσσαλονίκης, του Κοσσόβου και του Μοναστηρίου, που συμπεριελάμβαναν ακριβώς τη Μακεδονία και την Παλαιά Σερβία. (Mantegazza, σ. 170)
    • Στη Μακεδονία το μίσος μεταξύ των φυλών και μεταξύ των διαφόρων εθνοτήτων που εποφθαλμιούν να γίνουν οι κυρίαρχοι, είναι τέτοιο που ένας Βούλγαρος για παράδειγμα, θα επαναστατήσει με μεγαλύτερο σθένος εναντίον του Σέρβου χωροφύλακα και όχι του Τούρκου χωροφύλακα. Και στα τρία βιλαέτια της Μακεδονίας, η διαμάχη μεταξύ των διαφορετικών εθνοτήτων διατηρούνταν ζωντανή και όλοι συμμετείχαν σε αυτή. Και έτσι πολύ εύκολα όταν ένας νέος χριστιανός διοικητής προσπαθούσε να επιλύσει την κατάσταση υπέρ της εθνότητάς του ήταν επόμενο να ξαναφουντώσει η διχόνοια και να ενταθούν το μίσος και τα πάθη μεταξύ των διαφόρων εθνοτήτων. (Mantegazza, σ. 172)