Category: Θέματα-Cousinery

  • Ντονμέδες

    • Υπάρχουν στη Θεσσαλονίκη Εβραίοι που ντύνονται σαν Τούρκοι αλλά πιστεύουν στον Ιουδαϊσμό και τους αποκαλούν «ντονμέδες» ή «ψευδο-αποστάτες».Είναι περίπου 500 οικογένειες.( Cousinery,τομ.Ι,σ. 19-20)
    • Άλλη μία κατηγορία γυναικών που διακρινόταν και διέφερε από τις υπόλοιπες στη Θεσσαλονίκη ήταν αυτή των Ντονμέδων. Πριν διακόσια πενήντα χρόνια ένας άνδρας εμφανίστηκε στους Εβραίους και τους είπε ότι είναι ο Μεσσίας. Οι Τούρκοι τότε προσπάθησαν να τον δοκιμάσουν και τον πρόσταξαν να κάνει ένα θαύμα. Αυτό ήταν αδύνατο από τη στιγμή που και ο ίδιος γνώριζε ότι δεν ήταν ο Μεσσίας. Έτσι, εκείνος ο Εβραίος στράφηκε στον ισλαμισμό και καθώς είχε ήδη αποκτήσει μεγάλη επιρροή στους οπαδούς του, τον ακολούθησαν και αυτοί στο Ισλάμ. Όμως, ο Τούρκος περιφρονεί αυτόν που αλλάζει την πίστη του και ως αποτέλεσμα οι Ντονμέδες-παρ’ότι μουσουλμάνοι-δεν είχαν δικαίωμα να συνάπτουν γάμους με άλλους μουσουλμάνους και παρόλο που ήταν Εβραίοι στην καταγωγή κανείς Εβραίος δεν επιδίωκε επαφή μαζί τους. Έτσι οι Ντονμέδες αποτέλεσαν μια ξεχωριστή τάξη. Δεν υπερέβαιναν τις 10.000 και το αρχηγείο τους ήταν στη Θεσσαλονίκη. Εξοστρακισμένοι από Εβραίους και Τούρκους, οι Ντονμέδες -ζώντας στην απομόνωσή τους- είχαν γίνει πολύ έξυπνοι και οξύνοες και ήταν οι πιο ευφυείς επιχειρηματίες. Ήταν από τους πιο πλούσιους μέσα στην πόλη. Επιπλέον, ήταν καλλιεργημένοι με σωστή ανατροφή και απέπνεαν έναν αριστοκρατικό αέρα που δεν μπορούσε κανείς να βρει σε άλλους. Οι γυναίκες είχαν ωχρά και σκεφτικά πρόσωπα με τη φινέτσα του αλάβαστρου. Τα μάτια τους είναι μεγάλα ,μαύρα και ονειροπόλα ενώ οι ίδιες είναι ψηλές ,όμορφες και νωχελικές. Ο τρόπος που συνδυάζουν την αυστηρότητα στο ντύσιμο –που επιβάλλεται από τον ισλαμισμό-με την χαρακτηριστική αγάπη των Ισραηλιτισσών για την κομψότητα είναι πολύ εφευρετικός.Φορούν πάντα μαύρα και το κάλυμμα της κεφαλής τους είναι ένα λεπτό σάλι.Ο τρόπος ραφής και τα στολίδια των ρούχων τους είναι εξαίσια.Το κάλυμμα της κεφαλής το τοποθετούν με γούστο στο κεφάλι τους ενώ αφήνουν τους βραχίονες τους ακάλυπτους.Μαύρες βεντάλιες ανεμίζουν και κρατιούνται ψηλά-όχι πάντα με μεγάλη αυστηρότητα όταν η κυρία είναι όμορφη και το γνωρίζει, κι αυτό είναι γενικά που συμβαίνει-ώστε να κρύβεται το γυναικείο πρόσωπο από τα μάτια των ανδρών.Όλα ,λοιπόν, είναι μαύρα στην αμφίεση των γυναικών των Ντονμέδων αλλά η χάρη και κομψότητα που αποπνέουν τις κάνει να διακρίνονται. (Frazer, σ. 187-188)
    • Το δόγμα των Ντονμέ ιδρύθηκε από κάποιον ονόματι Σαμπετάι Σεβή, ο οποίος πριν από αιώνες εμφανίστηκε στην Αδριανούπολη ως προφήτης διαδίδοντας πως κάνει θαύματα.Η παρουσία του προκάλεσε μεγάλη αίσθηση.Άλλοι από τους ομοθρήσκους του πίστεψαν το νέο προφήτη ενώ άλλοι τον αποκήρυξαν ως απατεώνα. Η αναταραχή πήρε τέτοιες διαστάσεις ,ώστε οι Αρχές αναγκάστηκαν να επιληφθούν της κατάστασης.Ο Σαμπετάι Σεβή κλήθηκε στην Πόλη και ανακρίθηκε από το Σουλτάνο. Ενώπιον της φοβερής παρουσίας του Πατισάχ, ο προφήτης έχασε το θάρρος του και σπεύδοντας να σώσει τον εαυτό του δήλωσε πως η αληθινή του αποστολή ήταν να στρέψει τους Εβραίους στον Ισλαμισμό. Ο Σουλτάνος πήρε τοις μετρητοίς τα λεγόμενά του και τον υποχρέωσε να δώσει ο ίδιος πρώτος το καλό παράδειγμα με το να ασπαστεί τον ισλαμισμό. Τριακόσιες οικογένειες τον ακολούθησαν αλλά το προφητικό του ένστικτο τον προειδοποίησε πως δεν ήταν σώφρον να γυρίσει στην Αδριανούπολη. Αντίθετα, πήγε στη Σμύρνη και έδωσε εντολή στους οπαδούς του να μεταβούν στη Θεσσαλονίκη και εκεί να περιμένουν την επιστροφή του. Ακόμη τον περιμένουν.Λέγεται πως οι απόγονοι εκείνων των προσήλυτων εξακολουθούν να στέλνουν κάθε βράδυ κάποιον στην προκυμαία με ένα φανάρι προκειμένου να οδηγήσει τα βήματα του περιπλανώμενου Εβραίου στην ακτή. Στο μεταξύ το ποίμνιο που είχε εγκαταλειφθεί από τον ποιμένα του έγινε έρμαιο δογματικών διενέξεων οι οποίες οδήγησαν στη δημιουργία τριών ελάσσονων δογμάτων υπό την καθοδήγηση τριών από τους πιο διακεκριμένους μαθητές του προφήτη, καθένας από τους οποίους ήταν πεπεισμένος και κατάφερε να πείσει και άλλους ότι μόνο αυτός ακολουθούσε τη διδασκαλία του δασκάλου του. Η διαίρεση εξακολουθεί να υφίσταται μέχρι σήμερα. (Abbott, σ. 23-24)

  • Εβραίοι

    • Υπάρχουν πολλοί Εβραίοι στη Μακεδονία. Οι περισσότεροι ζουν στη Θεσσαλονίκη. Υπολογίζονται σε 20,000 περίπου. Ασχολούνται με το εμπόριο και με τον καθημερινό ανεφοδιασμό της αγοράς με όλων των ειδών τα αγαθά. Τους αναγνωρίζει εύκολα κάποιος από την κόμμωσή τους. Η Τουρκία πρόσφερε άσυλο σε πολλούς Εβραίους πρόσφυγες από την Ισπανία. Στη Θεσσαλονίκη κάθε συναγωγή φέρει το όνομα της περιοχής από όπου κατάγονται οι οικογένειες που την αποτελούν. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 19)
    • Στους Εβραίους δόθηκε το μονοπώλιο της κατασκευής χοντρών μάλλινων υφασμάτων τα οποία χρησιμοποιούσαν οι Οθωμανοί αξιωματούχοι. Αργότερα, με την άνθηση του ευρωπαϊκού εμπορίου μειώθηκε η παραγωγή υφασμάτων στην πόλη. Επιπλέον, οι Εβραίοι ασχολούνταν με την κατασκευή χαλιών. Το γεγονός αυτό επέφερε πλήγμα στη αγορά χαλιών της Σμύρνης, καθώς τα χαλιά που κατασκευάζονταν εκεί ήταν ακριβά -αν και ιδιαίτερα καλής ποιότητας σε σύγκριση με αυτά της Θεσσαλονίκης που ήταν πιο φθηνά -αλλά είχαν μικρότερη διάρκεια ζωής. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 49)
    • Πολλοί νερόμυλοι γύρω απο την πόλη είναι για να γνέθουν μαλλί και χαλιά τα οποία παράγονται στα τριγύρω χωρια ή απο Εβραίους της Θεσσαλονίκης.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.291)
    • Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης προέρχονται από τις μεγαλύτερες αποικίες που βρέθηκαν στη Θεσσαλονίκη την εποχή της εκδίωξής τους από την Ισπανία στα τέλη του 15ου αιώνα. Όμως ένα σημαντικό τμήμα τους έγιναν Μουσουλμάνοι από εκείνη την εποχή, χωρίς να αγνοηθούν από τους Οσμανλήδες, και διαμόρφωσαν μια ξεχωριστή τάξη υπό την αίρεση των Μαμίνων.Kληρονομώντας το εβραϊκό πνεύμα της φιλαργυρίας και της εργατικότητας, είναι εύποροι και ανάμεσά τους είναι οι πιο πλούσιοι Τούρκοι της Θεσσαλονίκης. Ο Χασάν Ατζίκ, ένας υπουργός στην Κωνσταντινούπολη και ο αδερφός του, φοροσυλλέκτης στη Σαλονίκη είναι Μαμίνοι.Είναι συνήθως άνθρωποι με έντονη απέχθεια στους αδρανείς, φτωχούς και σπάταλους Γενίτσαρους της κατώτερης τάξης. Πηγαίνουν τακτικά στο τζαμί και συμμορφώνονται με την θρησκεία στα εξωτερικά στοιχεία αλλά επικρίνονται από τους άλλους Τούρκους πως έχουν μυστικές συναντήσεις και τελετές με άλλους ιδιόρρυθμους, των οποίων η καλύτερη απόδειξη είναι η γνώση της ισπανικής γλώσσας. Λέγεται ότι διαχωρίζονται σε τρεις κατηγορίες, δύο εκ των οποίων δεν εμπλέκονται με την τρίτη, αλλά ούτε και η τρίτη δίνει τις κόρες της για γάμο με Οσμανλήδες. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.249-250)
    • Πριν τριακόσια ή τετρακόσια χρόνια πολυάριθμος εβραϊκός πληθυσμός διώχθηκε από την Ισπανία. Πολλοί από αυτούς ήρθαν στη Θεσσαλονίκη. Οι Εβραίες γυναίκες που ζουν στην πόλη και δεν είναι πολύ νεαρές αλλά πιο ώριμες στην ηλικία φορούν τα ίδια ακριβώς ρούχα που φοριούνταν στην Ισπανία πριν τον διωγμό. Από μητέρα σε κόρη περνούσε αυτό το στυλ ντυσίματος ως ανάμνηση του τρόπου που οι Εβραίοι εκδιώχθηκαν από την Ισπανία πριν βρουν καταφύγιο σε μουσουλμανικά εδάφη.(Frazer,σ. 186)
    • Η Εβραία γυναίκα της Θεσσαλονίκης είχε ένα καθαρό πρόσωπο και τα μαλλιά της ήταν επιμελώς βουρτσισμένα αλλά οι κοτσίδες της τυλίγονταν γύρω από ένα χαμηλό βυσσινί φέσι.Το πανωφόρι της ήταν απαλό,κυρίως από σατέν με ασημένια κοψίματα.Ήταν ανοιχτό μπροστά και αποκάλυπτε ένα λουλουδάτο ή λευκό-αλλά γενικά ένα πράσινο και απαλό, σε σχήμα χιαστί κάλυμμα -που όμως άφηνε μεγάλο τμήμα του στέρνου ακάλυπτο.Γύρω στο λαιμό της είχε κολιέ από αληθινές πέρλες.Σειρές από πέρλες έπεφταν και επάνω στα στήθη της ενώ και στην πλάτη μπορούσε κανείς να δει δυο βαριές ,πράσινες σειρές από πέρλες των οποίων το μέγεθος και η ποιότητα ποίκιλλε ανάλογα με τον πλούτο του ιδιοκτήτη.Οι πέρλες είναι ένα μοναδικό κόσμημα που καταδείκνυε με απόλυτο και δίκαιο τρόπο τη θέση που κατείχε κάθε Εβραία μέσα στην κοινωνία της Θεσσαλονίκης σύμφωνα με την ποσότητα των μαργαριταριών που φορούσε. (Frazer,σ. 186-187)
    • Οι Εβραίοι αποτελούσαν ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού της πόλης. Μάλιστα, όταν ο Απόστολος Παύλος ήρθε με τα χαρμόσυνα νέα στην Θεσσαλονίκη από τους Φιλίππους, όπου πρωτοκήρυξε το Ευαγγέλιο, οι Εβραίοι της πόλης είχαν αρκετό πληθυσμό, ώστε να προκαλέσουν πανδαιμόνιο στην πόλη. Στις συναγωγές της Θεσσαλονίκης και της Βέροιας κηρύχθηκε για πρώτη φορά το χριστιανικό δόγμα στους κατοίκους των πόλεων αυτών.
      (Clarke, σσ. 369 – 370)
    • Όλες οι πόλεις της νότιας Μακεδονίας έχουν εβραϊκή παροικία. Καταρχήν η Θεσσαλονίκη, όπου ως προς τον αριθμό και τον πλούτο είναι οι κύριοι, με 15000-20000 σπίτια. Ύστερα η Βέροια, τα Σέρβια, η Καστοριά. Φτάνουν μάλιστα μέχρι την Ήπειρο, το Μέτσοβο και τα Γιάννινα. Ο συνολικός τους αριθμός ξεπερνά τις εκατό χιλιάδες και ο αριθμός αυτός διπλασιάζεται, αν προστεθούν και οι εξισλαμισθέντες Εβραίοι, οι Μαμίν. Οι Μαμίν αναγνώρισαν κάποτε τον προφήτη, για να σώσουν τα λεφτά τους. Και ως μουσουλμάνοι όμως διατήρησαν τα ήθη και το πνεύμα της φυλής τους. Μεγάλοι τοκιστές, οικονόμοι έως φιλάργυροι, έχουν γίνει οι πλουσιότεροι Μακεδόνες. Οι Εβραίοι αυτοί είναι πελάτες της Γαλλίας. Στέλνουν τα παιδιά τους και στα δικά μας λύκεια, της Μασσαλίας και του Παρισιού. Υπολογίζουν στη γαλλική υποστήριξη.(Berard, σ.369)
    • Οι Εβραίοι αποτελούν το πιο σπουδαίο στοιχείο του πληθυσμού της Θεσσαλονίκης. Κρατάνε στα χέρια τους, αν εξαιρέσουμε μια πάμπλουτη οικογένεια αγγλολεβαντίνων εμπόρων, όλο σχεδόν το εμπόριο και τη βιομηχανία της τρίτης αυτής εμπορικής πόλης της αυτοκρατορίας. Οι περιουσίες τους είναι πολύ μεγάλες παρόλο που έχουν, εκτός από μερικές από τις καλύτερες οικογένειές τους, βρώμικη εξωτερική εμφάνιση τόσο οι ίδιοι όσο και τα σπίτια τους ελπίζοντας πως μ’αυτό τον τρόπο θα αποφύγουν ως ένα σημείο την απληστία των Τούρκων διοικητών τους.
      Η «αριστοκρατία» τους εδώ έχει μεγαλύτερη θέση στην κοινωνία από ό,τι οι αδελφοί τους στην Κωνσταντινούπολη και αυτό οφείλεται από μια μεριά στον εκλεπτυσμό των γυναικών τους. Οι περισσότερες από τις όμορφες Εβραίες είναι από τη Φλωρεντία. Πρόκειται για χαριτωμένες και ικανές γυναίκες, τα σπίτια τους είναι γεμάτα με κάθε λογής αντικείμενα τέχνης και τα ρούχα τους μπορούν να προκαλέσουν το φθόνο πολλών παριζιάνων elegantes, παρόλα αυτά όμως η ζωή τους είναι σπάνια ευτυχισμένη.Αρραβωνιάζονται από μικρές και κατόπιν παντρεύονται άνδρες που δεν τις φτάνουν σε τίποτα και συχνά έχουν τα διπλά τους χρόνια. Οι άνδρες αυτοί έχουν περιορισμένη μόρφωση, η κύρια φροντίδα τους είναι η συσσώρευση πλούτου και καθώς λέγεται μεταχειρίζονται τις νεαρές γυναίκες τους κάθε άλλο παρά ευγενικά.
      Οι πιο παρακατιανές Εβραίες φοράνε ένα ιδιόρρυθμο φόρεμα που φαίνεται αρκετά αξιοπρεπές,επειδή το υλικό του είναι συχνά πλούσιο ενώ οι ίδιες είναι ψηλές και στητές.Οι παντρεμένες έχουν τα μαλλιά τους σκεπασμένα και μαζεμένα σε μια ζωηρόχρωμη μεταξωτή μαντίλα που μοιάζει με σακκούλα ενώ τα χρώματα που προτιμάνε είναι το άλικο και το πράσινο. Η σακκούλα αυτή δέκα με δώδεκα πόντους πλατιά,αρχίζει από το κεφάλι,κατεβαίνει στο λαιμό και πέφτει στη μέση.Η άκρη της είναι συχνά κεντημένη με μαργαριτάρια και χρυσά κρόσια. Γύρω από τους κροτάφους τυλίγουν ένα σταμπωτό μαντίλι που το συγκρατούν με ένα άλλο διαφορετικού χρώματος, το οποίο περνώντας κάτω από το πηγούνι δένεται φιόγκο στην κορυφή του κεφαλιού.Μερικά κομμάτια ροζ ή άλικης γάζας συμπληρώνουν αυτή την πολύπλοκη κόμμωση.Τα φουστάνια τους είναι στενά,σταμπωτά,βαμβακερά σε ανοιχτό χρώμα με πολύ μικρή μέση και ανοιχτά μπροστά με ένα μαντίλι από μουσελίνα,βαλμένο έτσι ώστε να αφήνει να φαίνονται μερικές σειρές από ακατέργαστα μαργαριτάρια.Οι παντρεμένες φοράνε επιπλέον ένα φαρδύ χρυσό κολλάρο γύρω από το λαιμό.Πάνω από τα βαμβακερά φορέματά τους βάζουν ένα μεταξωτό ριγέ πανωφόρι με βυσσινιά ή άλικη φόδρα και αυτό τελείως ανοιχτό μπροστά ενώ γύρω από το λαιμό έχει κίτρινο σειρήτι.Στο πίσω μέρος η μέση και οι ώμοι φαίνονται σε μια σχεδόν γραμμή από όπου κατεβαίνει το φουστάνι για να καταλήξει σε μια μακρυά στενή ουρά που δένεται στη μια πλευρά για να διευκολύνει το περπάτημα.Όταν βγαίνουν στην πόλη φοράνε πάνω από όλα αυτά ακόμα και στις πιο μεγάλες ζέστες,ένα φαρδύ πανωφόρι από άλικο ύφασμα που φτάνει μέχρι τα πόδια,γαρνιρισμένο με σκουρόχρωμη γούνα και τυλίγουν το κεφάλι και τους ωμούς με ένα μεγάλο βέλο από άσπρο Καλικό.Όταν τα κορίτσια φτάσουν στην ηλικία της παντρειάς σκεπάζουν το κεφάλι τους με ένα σάλι,ρίχνοντας τη μια άκρη του πάνω στο δεξιό ώμο. (Walker,σσ. 31-33)
    • Οι Εβραίοι δουλεύουν σκληρά. Όλη η βιοτεχνία της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στα χέρια τους.Κατασκευάζουν ένα πολύ γερό ύφασμα από το μαλλί της κατσίκας που το χρησιμοποιούν για σακκιά και για να σκεπάζουν δέματα και για τέντες.Φτιάχνουν επίσης ένα είδος φθηνού χαλιού από στενές λωρίδες που τις ράβουν μαζί προσθέτοντας χρυσαφιά και ασημιά σειρήτια.Η ασχολία όμως που δίνει δουλειά σε πάρα πολλούς άνδρες,γυναίκες και παιδιά είναι η ύφανση των μεταξωτών.Την εποχή της δουλειάς και όταν δεν είναι εβραϊκή νηστεία ή γιορτή(γιατί οι Εβραίοι τηρούν πιστά τις ημέρες της ανάπαυσης που ορίζει η θρησκεία τους και ούτε ακόμα και η παροιμιώδης αγάπη τους για το χρυσό είναι δυνατό να τους πείσει να αγνοήσουν αυτό που πιστεύουν πως είναι θρησκευτική υποχρέωση) το βουητό από τους αργαλειούς και ο θόρυβος από τις φωνές μπορούν να ακουστούν από κάθε αυλή της συνοικίας.Η εκτροφή μεταξοσκώληκα είναι άλλη μια σημαντική πηγή εσόδων για τους Εβραίους.Άνθρωποι από όλες τις τάξεις ασχολούνται με ζήλο και φροντίδα με τον μεταξοσκώληκα για ένα σύντομο διάστημα κάθε χρόνο ,τότε που χρειάζεται μεγάλη προσοχή.Η ασχολία αυτή αφήνει πολύ κέρδος. (Walker,σ. 33-34)
    • Οι περισσότεροι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, όπως και της Κωνσταντινούπολης, είναι απόγονοι εκείνων που διώχτηκαν από την Ισπανία από τον Φερδινάνδο και την Ισαβέλλα. Η γλώσσα τους έχει κάποια μουσικότητα και είναι ένα μείγμα ισπανικής και εβραϊκής. (Walker,σ. 34)
    • ΕΒΡΑΙΟΙ στη Θεσσαλονίκη –μια πραγματική Ιερουσαλήμ δίπλα στη θάλασσα-οι 40.000 Εβραίοι ,απόγονοι ενός από τα πολλά κύματα δυστυχισμένων Ιουδαίων που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία μετά την εντολή του Μεγάλου Ιεροεξεταστή, ακόμη διατηρούν το ισπανικό ιδίωμα στη γλώσσα τους και τον εβραϊκό τύπο της απόλυτης καθαρότητας της σημιτικής φυλής. (Chirol, σ. 9)

  • Αξιωματούχοι Θεσσαλονίκης

  • Ο πασάς της Θεσσαλονίκης είχε δικαιοδοσία που εκτεινόταν από τη Βέροια ή Καραβεριά μέχρι την Καβάλα. Υπήρχε, επίσης, ένας μουλάς και ο γενιτσάρ-αγάς που φρόντιζε για τις υποθέσεις του σώματος των γενιτσάρων.Από την πόλη δεν έλειπε και ένας μουφτής ,ο οποίος συνέτασσε και υπέγραφε τους φετφάδες.(Cousinery,τομ.Ι,σ.48)
  • Η διοίκηση της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στα χέρια ενός πασά με τρεις αλογοουρές, από την εξουσία του οποίου εξαιρείται η πολιτική δικαιοσύνη, η απονομή της οποίας ήταν στα χέρια του μουλλά.
    (Clarke, σ. 367)

  • Μνημεία Θεσσαλονίκης

  • «Αψίδα του θριάμβου Αυγούστου και Αντωνίου». Στην πρόσοψη της αψίδας είχαν ανεγερθεί μικρά υποστυλώματα που χρησίμευαν για στάθμευση των φρουρών της πόλης και των υπαλλήλων του τελωνείου, οι οποίοι είχαν τοποθετήσει στο αρχαίο τείχος μαξιλάρια για να ακουμπούν. Τους ενδιέφερε περισσότερο το λευκό του ασβέστη παρά η ομορφιά της τέχνης και κάθε φορά που ανακαίνιζαν το χώρο έβαφαν το μάρμαρο σε λευκό χρώμα. Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τη μεγάλη σειρά των μαξιλαριών ανάγκαζε όποιον ήθελε να εκτιμήσει την αξία των γλυπτών να πλησιάσει πάρα πολύ κοντά. Σε κάθε πλευρά του μνημείου εικονιζόταν ένας Ρωμαίος ύπατος ντυμένος με την τήβεννο. Τα πρόσωπα των μορφών έχουν εντελώς καταστραφεί εξ’αιτίας των χτυπημάτων που έχουν δεχθεί με σκοπό την καταστροφή τους. Οι μορφές- στο ύψος του ενός ποδιού -στέκουν όρθιες η καθεμιά μπροστά από ένα άλογο τα χαλινάρια των οποίων κρατούν δυο παιδιά. Οι διαστάσεις του μνημείου είναι επιβλητικές και μεγαλοπρεπείς. Μια κορνίζα ένωνε δυο κίονες και σχημάτιζε ένα τόξο το οποίο στο ανώτερο σημείο είναι στολισμένο με γιρλάντες. Ο επισκέπτης δύσκολα μπορούσε να εκτιμήσει τη μεγαλοπρέπεια και την κομψότητα του εξ’αιτίας των παλιών σπιτιών που ακουμπούσαν στις πλευρές του και της ανύψωσης του εδάφους που έκρυβε το ένα τρίτο του μνημείου. Διασώζεται μια επιγραφή πολύ καλά διατηρημένη κάτω από το θόλο.(Cousinery,τομ.Ι,σ. 26)
    Ο Οκτάβιος και ο Αντώνιος ως νικητές στη μάχη των Φιλίππων(42 π.Χ.) πραγματοποίησαν την παρέλαση της νίκης στη Θεσσαλονίκη. Σε ανάμνηση αυτής της νίκης ανεγέρθηκε η αψίδα. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 28)
    • Η Αψίδα του θριάμβου του Αντωνίου και του Αυγούστου, Cousinery M.E.M., Voyage dans la Macedoine, Παρίσι 1831.
    Η Αψίδα του θριάμβου του Αντωνίου και του Αυγούστου, Cousinery M.E.M., Voyage dans la Macedoine, Παρίσι 1831.
  • «Via triumphalis –Η Οδός του θριάμβου». Ο ίδιος ο περιηγητής ονόμασε έτσι την οδό στην οποία βρισκόταν μια αψίδα μεγάλων διαστάσεων με τρία τόξα. Η διακόσμηση είναι καλής ποιότητας, αλλά το κάτω μέρος των αναγλύφων δεν είναι δείγμα εκλεπτυσμένου στυλ. Το κεντρικό τόξο, το οποίο διασώζεται, καταλαμβάνει όλο το πλάτος του δρόμου. Τα δυο πλαϊνά τόξα είναι κατεστραμμένα. Σώζονται μόνο κάποια ίχνη στο εσωτερικό ενός γειτονικού σπιτιού. Ο θόλος είναι από τούβλα, αλλά μοιάζει να έχει επενδυθεί με μάρμαρο. Το ύψος είναι σαράντα πόδια πάνω από το πραγματικό επίπεδο του εδάφους, δηλαδή περίπου εξήντα πόδια πάνω από το επίπεδο του εδάφους όπως αυτό ήταν τα αρχαία χρόνια. Το φάρδος είναι τριάντα πόδια. Η κοντινή απόσταση από την «πύλη της Χαλκιδικής» υποδηλώνει ότι ο θριαμβευτής έφθασε από περιοχές στα ανατολικά της Θράκης. (Cousinery, τομ.Ι, σ. 29-30)

    Στο κέντρο της Οδού του θριάμβου υπάρχουν ακόμη όρθιες πέντε κολόνες κορινθιακού ρυθμού από άσπρο μάρμαρο με κυανές φλέβες. Στο ανώτερο σημείο του μνημείου -όπου βλέπουμε να υπάρχει εσωτερικός και εξωτερικός διάκοσμος-υψώνονται κίονες με ύψος οκτώ έως εννέα πόδια από λευκό μάρμαρο. Αναπαριστούν διάφορες μορφές, όπως τον Γανυμήδη με τον αετό του Δία και τη Λήδα.(Cousinery, τομ.Ι, σ .32-33)

  • «Ιππόδρομος». Μια από τις παλιές συνοικίες της πόλης. Έγινε γνωστή εξ’ αιτίας της σφαγής χιλιάδων αμάχων από το Μέγα Θεοδόσιο. Το γεγονός αυτό επισκίασε τη δόξα του αυτοκράτορα σε σημείο που ο άγιος Αμβρόσιος, επίσκοπος Μεδιολάνων, του απαγόρευσε την είσοδο στο μητροπολιτικό ναό της πόλης. (Cousinery,τομ.Ι,σ.34)
  • «Ροτόντα» Βγαίνοντας από τον Ιππόδρομο στα δεξιά της αψίδας του Κωνσταντίνου απαντάται ένας αρχαίος ναός, σε σχήμα ροτόντας, που χρησιμοποιείται πλέον ως τζαμί. Ο ναός παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα: έχει μια πύλη νότια και μια δυτικά οι οποίες ,ωστόσο, είναι απολύτως όμοιες. Ο ναός περιβάλλεται από αυλή στο κέντρο της οποίας έχει κτιστεί ένα σιντριβάνι, όπου οι Τούρκοι τελούν τον καθαρμό τους πριν την προσευχή. Στον ίδιο χώρο υπάρχει ένας ογκόλιθος στον οποίο πιστεύεται πως ανέβηκε ο απόστολος Παύλος για να κηρύξει.(Cousinery, τομ.Ι, σ.34)
    • Ροτόντα, Cousinery M.E.M., Voyage dans la Macedoine, Παρίσι 1831.
    Ροτόντα, Cousinery M.E.M., Voyage dans la Macedoine, Παρίσι 1831.
  • «Τζαμί Eski-Cuma» Ένα αρκετά παλιό τζαμί της Θεσσαλονίκης είναι το τζαμί Eski-Cuma (παλαιά Παρασκευή).Οι Φράγκοι το είχαν αφιερώσει στην Αφροδίτη, οι Έλληνες όταν ασπάστηκαν το Χριστιανισμό το αφιέρωσαν σε κάποιον άγιο, ενώ οι Τούρκοι το μετέτρεψαν σε τζαμί αλλάζοντας εντελώς τη φόρμα του. (Cousinery, τομ.Ι, σ.42)
  • «Τέμενος Αγίου Δημητρίου» Πλούσιος και μεγάλος ναός, χωρισμένος σε τρία μέρη εκ των οποίων το κεντρικό οριοθετείται από δεκαέξι κίονες από χαλκό. Πάνω από τους κίονες υψώνεται μια μεγάλη γαλαρία. Σε όλο το μήκος των δυο πλαϊνών μερών υπάρχουν κίονες από το ίδιο μάρμαρο όπως αυτές του ισογείου. Είναι δεκαέξι σε κάθε πλευρά. Άλλες τέσσερις κολόνες από κόκκινο γρανίτη Αιγύπτου βρίσκονται κοντά στο ιερό. Η οροφή είναι από ξύλο δρυός- χωρίς ωστόσο να φέρει κανενός είδους διακόσμηση. Στον τοίχο της γαλαρίας είναι τοποθετημένα μετάλλια από ακριβό μάρμαρο(πορφύρα και σερπαντίνα).Τα περισσότερα από αυτά έχουν καταστραφεί από τους ιερείς, οι οποίοι κατοικώντας στο ιερό έβρισκαν ευκαιρία στη διάρκεια της νύχτας να κόβουν κομμάτια του διακόσμου και να τα πωλούν στους Ευρωπαίους. Στο κέντρο του ναού βρίσκουμε σε πλαίσιο πλούσια διακοσμημένο μια επιγραφή αφιερωμένη στον Luc Spandoni, ευεργέτη του ναού. (Cousinery,τομ.Ι,σ.42-43)
  • «Τέμενος Αγίας Σοφίας» Στην πρόσοψη του ναού υπάρχει οκτάστυλη στοά με τέσσερις κίονες από χαλκό και τέσσερις από λευκό μάρμαρο. Αξιόλογο είναι το εσωτερικό του τρούλου όπου απεικονίζονται σε χρυσό φόντο οι δώδεκα Απόστολοι. Το μωσαϊκό έχει καταστραφεί και μέρη του έχουν πουληθεί σε Ευρωπαίους. (Cousinery,τομ.Ι,σ.44)
  • «Ναός αγίου Μηνά» Κοντά στη φράγκικη συνοικία προς το τελωνείο υπάρχει η εκκλησία του αγίου Μηνά, η οποία είχε καταρρεύσει ήδη εξήντα χρόνια πριν το ταξίδι του περιηγητή. Το πιο σημαντικό στοιχείο του ναού είναι ένας ογκόλιθος από χαλκό από όπου κήρυττε ο ιερέας. (Cousinery,τομ.Ι,σ.44)
  • «Επταπύργιο» Το Επταπύργιο έχει διπλό περίβολο. Στον μεγαλύτερο υπάρχει ένα μουσουλμανικό τέμενος και η κατοικία της φρουράς. Στον εσωτερικό- μικρότερο περίβολο υπάρχουν οι επτά πύργοι και η κατοικία του στρατιωτικού διοικητή. Η οχύρωση αποτελείται από μικρά κανόνια στραμμένα προς την πεδιάδα. (Cousinery,τομ.Ι,σ.44)

  • Έλληνες

  • Στα δυτικά και μεσημβρινά της Σπίνας βρίσκονταν διεσπαρμένα σε νησίδες τα σπίτια των Ελλήνων. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 7)

  • Οι Έλληνες επονόμασαν τη Βλαχοκλεισούρα Κοσμόπολη. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 22)
  • Ο Έλληνας της Μακεδονίας ζει κυρίως σε πιο φτωχά εδάφη και φορά ρούχα λιγότερο φαρδιά, λιγότερο ξεχωριστά και σχεδόν πάντα χωρίς κεντήματα. Για τα υποδήματά του χρησιμοποιεί μόνο το μαύρο δέρμα. Υποδήματα σε πιο φωτεινά χρώματα επιτρέπονται μόνο στον Τούρκο.(Cousinery, τομ.Ι, σ.15)
  • Τον 9ο αιώνα μετα την κατάληψη των Μακεδονικών πεδιάδων απο σλαβικά φύλα οι Έλληνες αναγκάστηκαν να μεταφερθούν στην χερσόνησο της Χαλκιδικής και στις περιοχές κοντά στην θάλασσα.Οι περιοχές αυτές της Κάτω Μακεδονίας οριοθετήθηκαν και πήραν τα ονόματα τους απο τους Έλληνες. (Leake,τομ.ΙΙΙ, σ.270)
  • Το Ίσβορο αποτελείται απο τριακόσια με τετρακόσια σπίτια χωρισμένα σε δύο, σχεδόν ισομερής, ΄΄μαχαλάδες΄΄, σε απόσταση ενός μιλίου ο ένας απο τον άλλο. Ο ένας ΄΄μαχαλάς΄΄ κατοικείται απο Έλληνες, με επικεφαλή τον επίσκοπο Ερισσού, τοποτηρητή της μητρόπολης Θεσσαλονίκης, ο οποίος έφερε τον τίτλο και του επισκόπου Αγίου Όρους. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 160)
  • Ο Γενίτσαρος μου, ο οποίος αφηγείται αυτό το ανέκδοτο, το θεωρεί ως απόδειξη οτι ο Ρουστέμ είναι ένας doghru adem (άδικος άνθρωπος).Ήταν υποχρεωμένος να πληρώνει 120 purses και 200 οκάδες ασημιού για την ενοικίαση των χωριών και των ορυχείων.Ωστόσο τα έσοδα απο τα ορυχεία δεν ξεπερνούσαν τις 100 οκάδες και τη διαφορά την κάλυπταν οι Έλληνες κάτοικοι των χωριών προκειμένου να διατηρήσουν τα προνόμια που απέρρεαν απο την υπαγωγή τους στην διαχείριση των ορυχείων. (Leake, τόμ. III, σ. 161)
  • Και οι Τούρκοι και οι Έλληνες,ακόμη και οι πιο πτωχοί χωρικοί,είναι γεμάτοι απο την ιστορία του Αλεξάνδρου,αν και μερικές φορές ειναι παράξενα αλλοιωμένη και συχνά ο Αλέξανδρος συγχέεται με τον Σκεντέρμπεη.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.166)
  • Ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης υπολογίζεται σε 80.000 αλλά πιθανότατα δεν υπερβαίνει τις 65.000 εκ των οποίων 35.000 είναι Τούρκοι, 15.000 είναι Έλληνες και 13.000 είναι Εβραίοι ενώ οι υπόλοιποι είναι Φράγκοι και Αθίγγανοι.(Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.248)

  • Βλάχοι (Wallachians)

  • Οι Βούλγαροι και οι Βλάχοι ανέβαιναν από τις κοιλάδες του Αξιού και του Εριγώνα, για να φτάσουν στα ψηλά βοσκοτόπια του Βιτσίου. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 17)

  • Στη Βλαχοκλεισούρα κατοικούν πεντακόσιες οικογένειες Βλάχων Δασσαριτών, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι πρόσφυγες από τη Μοσχόπολη. Οι κάτοικοι πιστεύουν ότι οι έποικοι, από τους οποίους ιδρύθηκε αυτή, εμφανίστηκαν στα υψώματα του όρους Σαρακίνα γύρω στον δέκατο πέμπτο αιώνα, όταν οι Τούρκοι, που λεηλατούσαν τη Μακεδονία υποχρέωναν τους Χριστιανούς να αποτραβηχτούν στα πιο απρόσιτα βουνά για να αποφύγουν την σκλαβιά και το θάνατο. Από τότε ο πληθυσμός ενισχύθηκε μ’ έναν μεγάλο αριθμό Βλάχων, οι οποίοι λες και παρακινούνται από ένα ένστικτο, αναζητούν πάντα ψυχρές ζώνες, πλάι σε δάση, βοσκότοπους και παγωμένα νερά, που αποτελούν απόλαυση γι’ αυτούς. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 23)

  • Οι Βλάχοι έποικοι που εγκαταστάθηκαν ανάμεσα στους Τόσκηδες της μεσημβρινής πλαγιάς του όρους Σβώκη, ισχυρίζονταν ότι προέρχονται από τους Ρωμαίους, που ο Κόιντος Φάβιος Μάξιμος εγκατέστησε στην Κανδαβία. Οι Βλάχοι αυτοί, άγρυπνοι ποιμένες και νοικοκυραίοι εργάτες, θεμελίωσαν τη Βοσκόπολη (Μοσχόπολη) τον ενδέκατο αιώνα, πάνω στα ερείπια της αρχαίας πόλης των Μόσχων και από απλός καταυλισμός βοσκών αυτή η αποικία έγινε το εμπορικό επίκεντρο της Ηπείρου. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 45)

  • Σε μικρή απόσταση από την Χρούπιστα βρισκόταν ένα βαρόσι (συνοικία), το οποίο ιδρύθηκε από εκατό περίπου οικογένειες Βλάχων προσφύγων από τη Βοσκόπολη, οι οποίες διατήρησαν τα έθιμα τους και ζούσαν μοιράζοντας τον χρόνο τους ανάμεσα στη φροντίδα των ζωντανών τους, τη γεωργία και την ύφανση μάλλινων χοντρών υφασμάτων, από τα οποία ράβονταν τα λαϊκά ρούχα. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 30)
  • Οι Βλάχοι είναι πολυάριθμοι στη Μακεδονία και υπάγονται –όπως οι Έλληνες και οι Βούλγαροι- στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Ο πληθυσμός είναι ρωμαϊκής καταγωγής και προέρχεται από την καταστροφή και διάλυση παλαιότερων πόλεων τις οποίες διάφοροι αυτοκράτορες είχαν μετατρέψει σε αποικίες, εγκαθιστώντας λεγεώνες που έφεραν στην καθημερινή ζωή και διοίκηση το Ρωμαϊκό Πολιτικό Δίκαιο. Οι πόλεις αυτές έπαιρναν τον τίτλο της αποικίας και είχαν δικαίωμα να κόβουν χάλκινο νόμισμα πάνω στο οποίο χάραζαν το όνομα του ηγεμόνα ή άλλων αξιωματούχων. Οι πόλεις αυτές ήταν γνωστές και από την ιστορία τους αλλά και από τα νομίσματά τους. Στη Μακεδονία είναι γνωστές πέντε τέτοιες αποικίες: το Δίον, η Κασσάνδρα, η Πέλλα, οι Φίλιπποι και οι Στόβοι. Τον 6ο αι. λόγω των πολιτικών εξελίξεων οι Βλάχοι εγκαταλείπουν τις εστίες τους και καταφεύγουν στα βουνά που χωρίζουν την Ήπειρο από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία (κυρίως την Πίνδο) αναζητώντας την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους. Βλάχοι υπήρχαν και στο Άργος. Κυρίως έμποροι και βοσκοί.(Cousinery, τομ.Ι, σ.16-18)
  • Μερικοί Βλάχοι υπήρξαν οι κύριοι κατασκευαστές του νεότερου κτιρίου της Μονής του Ξενοφώντος στο Άγιο Όρος. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 120)
  • Το Κρούσοβο κατελήφθη από τους επαναστάτες εναντίον των οποίων κινήθηκαν οι Τούρκοι με τους μπασι-μποζούκους ,οι οποίοι αφού τους νίκησαν μπήκαν στην πόλη,σκότωσαν 77 ανθρώπους ,έκαψαν και λεηλάτησαν 570 μαγαζιά και σπίτια.Χτύπησαν και βασάνισαν εκατοντάδες ανθρώπους ενώ βίασαν τις γυναίκες.Οι Τούρκοι δεν έπιασαν κανέναν από τους επαναστάτες , οι οποίοι έφυγαν από τη μια άκρη της πόλης ενώ οι ίδιοι έμπαιναν από την άλλη.Η λεηλασία του χωριού διήρκεσε τέσσερις μέρες.Η βουλγαρική συνοικία έμεινε ανέπαφη χάριν –όπως λέγεται –στη δωροδοκία των Τούρκων στρατιωτών.Οι υπόλοιποι κάτοικοι –κυρίως Βλάχοι-υπέστησαν ολοκληρωτική καταστροφή και εξαγριώθηκαν με τους Βούλγαρους που γλίτωσαν. Θεωρήθηκε ότι ο Τούρκος διοικητής είχε έρθει σε συνεννόηση με τους επαναστάτες ,ώστε σκόπιμα να επιτεθεί στους Έλληνες.Οι έρευνες δεν είχαν αποτέλεσμα.Τα πράγματα στη Μακεδονία ήταν πολύ περίπλοκα. (Frazer,σ. 209)
  • Ο χριστιανικός πληθυσμός της Σεμνίτσας αποτελείται από δύο λαούς: τους Σλάβους που αυτοθεωρούνται Βούλγαροι και περιμένουν κι αυτοί την άφιξη του Αρχιεπισκόπου, με μια αναμονή αρκετά ήρεμη όμως, χωρίς τα λουλούδια, τις τουφεκιές, τα κεριά και τα λιβάνια της Αχρίδας, και τους Βλάχους. Οι Βλάχοι είναι καταφανώς οι περισσότεροι. Στους Βλάχους αυτούς ξαναβρήκαμε το πνεύμα των μουραλάδων της Τζούρας. Τα ελληνικά που μιλούν, θα τα φθονούσε κι ένας Αθηναίος ακόμη. Μην τους λέτε Έλληνες όμως, και αποφύγετε τη Μεγάλη Ιδέα, το Μέγα Αλέξανδρο και το ζήτημα των βερατίων. Δε θέλουν να λέγονται Έλληνες αλλά Βλάχοι. “Μόνο λατινικό αίμα έχουμε εμέις”, έλεγε το βράδυ ένας καφετζής. Στο σχολείο τους μαθαίνουν στα παιδιά τούρκικα, βλάχικα και λίγα γαλλικά-Βλάχοι και Γάλλοι αδέλφια απ’ την ίδια μάνα, την παλιά Ρώμη! Ο καινοφανής πατριωτισμός τους είναι νεαρής ηλικίας, στα 1878 ήταν ακόμη Έλληνες και το βλάχικο σχολείο άνοιξε στα 1881. Σήμερα όμως έχουν το ζήλο και το φανατισμό των νεοφώτιστων. “Τίι είναι η Ελλάδα; Ένα παλιόβουνο που το τρώει η θάλασσα και που δε βρίσκουν να χορτάσουν την πείνα τους ούτε τα κατσίκια. Και οι Έλληνες; Φαφλατάδες και λωποδύτες. Μιλούν και κλέβουν. Έχουν την απαίτηση να εκπροσωπούν το χριστιανισμό και τον πολιτισμό ενάντια στο βάρβαρο και άπιστο Τούρκο. Μα το ψωμί όμως, μα το Χριστό, οι δεσποτάδες τους εκμεταλλεύονται και δολοφονούν τις εθνότητες, στο όνομα της προόδου οι μπακάληδές τους δηλητηριάζουν και καταχρεώνουν το χωριάτη…Τους μαθαίνουμε σιγά σιγά. Ο Βούλγαρος αποσπάστηκε πια απ’ τον Πατριάρχη και τον ελληνισμό. Μένει ο Βλάχος και ο Αλβανός, που οι κερατάδες αυτοί θέλουν να καταβροχθίσουν…..”.
    (Berard, σ.171-172)
  • Σύμφωνα με τον Τύνμαν και τον Φίνλει οι Βλάχοι είχαν και μία ακόμα πιο μακρινή καταγωγή. Ήταν γόνοι των Θρακών, εκπρόσωποι των ιθαγενών φυλών που προηγήθηκαν του ελληνισμού και που οι αποικίες των Αθηναίων και των Μεγαρέων είχαν απωθήσει στα βουνά. Οι φυλές αυτές υποτάχθηκαν έναν καιρό στους Έλληνες της Μακεδονίας αλλά δεν είχαν πάψει να υπάρχουν. Δέχθηκαν πιθανότατα τους Ρωμαίους ως ελευθερωτές και είτε λόγω συγγένειας είτε λόγω ευγνωμοσύνης, αποδέχτηκαν τη γλώσσα και τα ήθη τους. Επιπλέον η Θράκη, τόπος όπου δούλευαν στους αγρούς δούλοι και ερημωμένη από το ανθρωποκυνηγητό και εκτός από αυτό συνοριακή επαρχία είχε προσελκύσει πολλούς ρωμαίους αποίκους. Από την εποχή των πρώτων αυτοκρατόρων είχε υπάρξει νοτίως του Δούναβη μία Βλαχία.(Berard, σ.293)
  • Από το 1480, οι Βλάχοι της Μακεδονίας αποτελούν μέρος της ελληνικής κοινότητας. Ένα μέρος τους ζει νομαδικά, ξεχειμωνιάζοντας με τα κοπάδια του στις ακτές της Αδριατικής και του Αιγαίου, από τη Ναύπακτο ως το Δυρράχιο και από τη Λαμία ως τη Θεσσαλονίκη και ξεκαλοκαιριάζουν στα απρόσιτα λημέρια τους. Οι άλλοι νοι στην οροσειρά της Πίνδου, κατοικούν γύρω από το μεγάλο τους κέντρο, το Μέτσοβο, στις πόλεις τους Συρράκο, Καλαρρύτες, Μοσχόπολη (κοντά στην Κοριτσά) και σε εκατό περίπου χωριά .Σε σχέση με τον εμπορικό τους ρόλο, ως αγωγιάτες, καρβανάροι ή αποθηκάριοι είναι 17ο αιώνα οι μεσίτες μεταξύ Αλβανίας και Ευρώπης. Φτάνουν μέχρι τις εμποροπανήγυρεις της Μόσχας, της Βιέννης, της Λιψίας και του Μπωκαίρ. Ο λαός αυτός αν και διαιρεμένος σε δύο φύλα τους Βλάχους Μασσαρέτες βορείως της Κοριτσάς και τους Μεγαλοβλαχίτες νοτιότερα, κοντά στο Συρράκο παραμένει ενιαίος μέσω της γλώσσας , των εθίμων και των θρύλων του και μέσω της ίδιας ημιανεξαρτησίας.(Berard, σ.299)
  • Οι Βλάχοι της Πίνδου είναι διασπαρμένοι σε μία ευρύτατη εδαφική έκταση, που τα όριά της είναι το Κρούσοβο στο Βορρά, τα Βοδενά και η Λάρισα προς την Ανατολή. Στα δυτικά και στα νότια τα όρια είναι ασαφή. Οι βλαχοποιμένες κατεβαίνουν το χειμώνα μέχρι τον Κορινθιακό κόλπο και μέχρι τους κάμπους της Αυλώνας και του Δυρραχίου (σε όλο τον ελληνισμό το Βλάχος έχει γίνει συνώνυμο του βοσκού).Οι δυτικότερες όμως πόλεις όπου έχουν εγκατασταθεί και μένουν μόνιμα Βλάχοι, είναι η Άρτα ,τα Γιάννινα και το Ελβασάν.(Berard, σ.303)
  • Οι Βλάχοι, όπως και οι Αθίγγανοι, είναι μια ράτσα άγνωστης καταγωγής και είναι άξιο απορίας πώς κανείς δεν έχει σκεφτεί να τους συνδέσει με τις δύο χαμένες φυλές του Ισραήλ, εκείνες που είναι πρόγονοι όλων των φυλών που αναζητούν το γενεαλογικό τους δέντρο. Με αυτή την εξαίρεση, δεν είναι λίγες οι θεωρίες που έχουν αναφερθεί στην προέλευση των Βλάχων. Κάποιοι τους θεωρούν ως απόγονους των παλιών Ρωμαίων αποίκων και λεγεωνάριων που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας. Άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι γιοι των Ρουμάνων βοσκών, οι οποίοι σε κάποια άγνωστη περίοδο της παγκόσμιας ιστορίας πέρασαν το Δούναβη μαζί με τα κοπάδια τους και σταδιακά εξαπλώθηκαν στη Βαλκανική χερσόνησο. Είναι μια άποψη η οποία υιοθετείται από τους ίδιους τους Ρουμάνους,οι οποίοι με βάση αυτή την υποθετική συγγένεια προσπαθούν να προβάλλουν τις έμπρακτες διεκδικήσεις τους στις κατοικημένες από Βλάχους περιοχές. Μια τρίτη υπόθεση,προτιμότερη από τις προηγούμενες, τόσο για την καινοτομία της όσο και για την ανυστεροβουλία της, δίνει στους Βλάχους θρακική καταγωγή, ομοιάζοντας στο σημείο αυτό με το γιατρό του Μολιέρου που εξήγησε την ξαφνική βουβαμάρα του ασθενούς του με το γεγονός της έλλειψης φωνής.
    Η πλειοψηφία των Βλάχων ζει νομαδική ζωή: κάποιοι ως βοσκοί, ψάχνοντας με τα κοπάδια τους βοσκοτόπια μέσα στα βουνά το καλοκαίρι και στις πεδιάδες το χειμώνα.Άλλοι ως μεταφορείς, συνεχώς κινούμενοι μπρος και πίσω με μακριές σειρές δασύτριχων αλόγων και μουλαριών. Υπάρχει επίσης σημαντικός αριθμός Βλάχων οι οποίοι έχουν εγκατασταθεί μόνιμα σε διάφορες πόλεις και χωριά, ιδιαίτερα στην περιοχή του Berat, στην Αλβανία, στο Μοναστήρι,στο Καλκάντελε,στην Κλεισούρα, το Μεγάροβο και τη Νιβέσκα στην Δυτική Μακεδονία. Στο Βλαχολίβαδο της τουρκικής και στον Τύρναβο της ελληνικής Θεσσαλίας. Στο Μέτσοβο στην Ήπειρο. Στη Τζουμαγιά,το Νευροκόπι και άλλα μέρη της Ανατολικής Μακεδονίας. Οι ορεινές περιοχές προς το βορρά στη Γουμένισσα και στα δυτικά προς το Βαρδάρη είναι παρομοίως κατάσπαρτες με Βλάχικες εγκαταστάσεις. Όλοι αυτοί οι Βλάχοι μιλούν μία διάλεκτο με συγγένεια προς τα Λατινικά, αλλά ιδιαίτερα αναμεμειγμένη με τα ελληνικά, και πολλοί από αυτούς είναι δίγλωσσοι, χρησιμοποιώντας τα ελληνικά στις εμπορικές τους συναλλαγές και στην γραφή γενικά, ενώ σε φυσιολογικές περιστάσεις επιστρέφουν στην μητρική τους γλώσσα, περίπου όπως πολλοί Σκοτσέζοι κλίνουν προς τη διάλεκτο Gaelic , παρόλο που τα Αγγλικά είναι οικεία σε αυτούς. Ένα περίεργο και ίσως όχι ασήμαντο γεγονός είναι ότι οι Βλάχοι, όταν μιλούν ελληνικά δεν προδίδουν το παραμικρό ίχνος ξένης προφοράς. Όντως είναι πιο εύκολο να εντοπίσεις ένα Βόρειο Βρετανό, όταν μιλάει τη γλώσσα του Νότου, παρά ένα Βλάχο που μιλάει ελληνικά γεγονός, το οποίο με κανένα τρόπο δεν ισχύει στην περίπτωση των Ελληνόφωνων Σλάβων.
    Με εξαίρεση την επαρχιακή διάλεκτο, όλα τα υπόλοιπα σχετικά με τους Βλάχους-κυρίως τους πολιτισμένους Βλάχους της πόλης-είναι ελληνικά: οι τρόποι τους και τα έθιμά τους,οι θρύλοι τους και τα θρησκευτικά τους τραγούδια, η εμπορική και η διανοητική τους ζωή και η θρησκεία τους είναι όλα αμιγώς ελληνικά και σε όλες τις ερωτήσεις που αφορούν την εθνικότητα αυτοί απαντούν ότι είναι περισσότερο Έλληνες από τους ίδιους τους Έλληνες. Είναι σχεδόν 20 χρόνια από τότε που η Ρουμανική προπαγάνδα ξεκίνησε να ασχολείται με τους Βλάχους, αλλά όπως έχει ήδη λεχθεί, χωρίς ιδιαίτερες επιτυχίες. Λίγοι από τους Βλάχους έχουν επιτρέψει στους εαυτούς τους να πειστούν ότι είναι Ρουμάνοι, και ακόμα κι εκείνοι, είναι βέβαιο , ότι ενέδωσαν σε άλλα – πλην των αμιγώς ιστορικών- επιχειρήματα. (Abbott, σ. 77-79)
  • Κατεβαίνοντας στη μικρή πεδιάδα στο Ελευθεροχώρι, συναντούμε Βλάχους βοσκούς που κινούνται με τα κοπάδια τους νότια. Είναι άγριοι στην όψη, ψηλοί και πολύ αδύνατοι με μακριά ξανθά μαλλιά που πέφτουν στους ώμους τους, με βαριά και κοκαλιάρικα πρόσωπα, αετίσιες μύτες δυνατές και καλοσχηματισμένες και προεξέχοντα ξυρισμένα πηγούνια. Φορούν μάλλινες φουστανέλες και περικνημίδες, κάπες σχεδόν κουρελιασμένες που τις ρίχνουν πίσω στην πλάτη σαν τήβεννο και τις στερεώνουν στον αριστερό ώμο ενώ πίσω τους τρέχουν μικρά κοπάδια από γουρούνια που μπερδεύονται μέσα στα πόδια του αφεντικού τους ενώ αυτός απλόχερα «χαρίζει» στο κοπάδι του πότε ευχές και πότε κατάρες στη βλάχικη διάλεκτο. Οι Βλάχοι αγαπούν τα γουρούνια πιο πολύ από τους Βουλγάρους και πιο πολύ από τους Μαυροβούνιους. Δεν υπάρχει βλάχικο χωριό του οποίου ακόμη και η πιο φτωχική καλύβα να μην έχει γουρούνια. (Chirol, σ. 46)
  • Η πρώτη αυθεντική μνεία για τους Βλάχους σημειώνεται το έτος 976 όταν μια αποικία ανάμεσα στην Καστοριά και την Πρέσπα –κάτω από τα Καμβούνια-αναφέρεται σε ένα Χρυσόβουλο του Αυτοκράτορα Βασιλείου Β’. (Chirol, σ.157)
  • Το Πατριαρχείο αναγνώρισε -μετά από χρόνια αγώνα και την απειλή ενός καταστροφικού σχίσματος- τις επιδιώξεις της Ελλάδος για εθνική Αυτοκέφαλη Εκκλησία.Η ίδια πεισματική στάση του προκάλεσε το βουλγαρικό σχίσμα και αποξενώνοντας τους Σλάβους της Τουρκίας έθεσε σε κίνδυνο την ίδια την υπόσταση του Ελληνισμού.Άλλη μια καταστροφική ενέργεια θα ήταν να απωλέσει η Ελλάδα την χαλαρή στήριξη των Βλάχων των οποίων η συμπάθεια την παρούσα στιγμή ήταν θετική.Οι Βλάχοι αριθμητικά δεν ήταν πάνω από 500.000 ψυχές και έλπιζαν ότι με την προσάρτηση στην Ελλάδα θα αποτίναζαν την τουρκική εξουσία.Οι στρατιωτικές υποχρεώσεις,η βαριά φορολογία,οι πιθανοί περιορισμοί που θα επιβάλλονταν στο νομαδικό τρόπο ζωής τους και άλλα δεδομένα μετρίαζαν τον ενθουσιασμό των Βλάχων για την υπαγωγή τους στην Ελλάδα.Αν η στενοκεφαλιά του ελληνικού κλήρου τους ενέπλεκε σε μια διαμάχη με τους πνευματικούς αρχηγούς τους,ο βασικός δεσμός που τους συνέδεε με την Ελλάδα θα είχε σπάσει.Ήδη η ρουμανική προπαγάνδα είχε αρχίσει το έργο της ανάμεσα στο Βλάχικο πληθυσμό και μολονότι σε κάποιες περιοχές οι απεσταλμένοι δεν έγιναν ασμένως δεκτοί, σε άλλες περιπτώσεις βρήκαν ευήκοα ώτα,αν και απευθύνονταν σε ανθρώπους που είχαν μέσα τους ισχυρό το αίσθημα της φυλής –αν όχι το ισχυρότερο από όλες τις εθνότητες της Τουρκίας.Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει πόσο γρήγορα και χωρίς αντίδραση η σπίθα των παλαιών παραδόσεων -που κρύβονταν για τόσους αιώνες κάτω από στάχτες που σιγόκαιαν- μπορεί να ξεπηδήσει και να γίνουν όλα παρανάλωμα του πυρός. (Chirol, σσ.166-167)
  • Η ρουμανική επέμβαση είχε πάρει τον χαρακτήρα της εκπαιδευτικής προπαγάνδας και ο κύριος στόχος της ήταν οι περιοχές της Μακεδονίας,διότι εκεί υπήρχε άμεση ανάγκη να ανταγωνιστεί την ελληνική επιρροή.Η κίνηση αυτή δεν ήταν καινοφανής αλλά είχε τις ρίζες της 16 χρόνια πριν στην ίδρυση του Μακεδονο-ρουμανικού συλλόγου στο Βουκουρέστι για την ενθάρρυνση της εθνικής εκπαίδευσης στους Ρουμάνους που κατοικούν νότια του Δούναβη.Σημαντική χρηματική βοήθεια ερχόταν σε ενίσχυση της προσπάθειας που είχε αρχίσει με αφορμή τα πολιτικά γεγονότα τα οποία τα τελευταία χρόνια είχαν δώσει νέα ώθηση στο ζήτημα αυτό.Το 1880 δαπανήθηκαν όχι λιγότερες από 4.000 λίρες για τους σκοπούς του Συλλόγου.Μέχρι σήμερα 15 σχολεία -από τα οποία τρία για κορίτσια- ιδρύθηκαν από τον Σύλλογο που έστειλε όλους τους δασκάλους από τη Ρουμανία(16 άνδρες και 4 γυναίκες).Τα αρρεναγωγεία είχαν 1200 μαθητές και τα παρθεναγωγεία 250.Ο ελληνικός κλήρος κατήγγειλε τις κινήσεις αυτές με τα πιο μελανά χρώματα στις τουρκικές αρχές ενώ συναγωνιζόταν με την επιρροή και τη διδασκαλία του την ρουμανική προπαγάνδα στη διάπλαση της βλάχικης νεότητας.(Chirol, σσ.167-168)
  • Οι Βλάχοι είναι δεμένοι με τους Έλληνες με τόσο ισχυρούς δεσμούς,ώστε η μελλοντική φυλετική ανάμειξη με αυτούς να θεωρείται προδιαγεγραμμένη.Ωστόσο,ο σκοπός της προπαγάνδας ήταν να κάνει την ανάμειξη δυσκολότερη.Οι Βλάχοι δεν είναι πολυάριθμοι ,ώστε να κάνουν δικό τους κράτος.Η ένωση με τους συγγενείς τους που κατοικούν πέρα από το Δούναβη είναι γεωγραφικώς αδύνατη.Η προπαγάνδα είχε σκοπό να εμποδίσει τους Βλάχους να απορροφηθούν από τους Αλβανούς ή τους Βουλγάρους.Τελικά, η κίνηση είχε αρνητικό χαρακτήρα και ως τέτοια δεν σημάδεψε με αποφασιστικό τρόπο τις τύχες των Βλάχων. (Chirol, σσ.168-169)
  • Βλάχοι: Το Βουλγαρικό κράτος αναγεννήθηκε και ευημέρησε εκ νέου υπό τους Ασσέν. Ήταν Βλάχοι στην καταγωγή και κατάφεραν να ιδρύσουν μία νέα δυναστεία και να ανακαταλάβουν όλη την αρχαία γη, συμπεριλαμβανομένης και της Μακεδονίας. Αυτό το δεύτερο Βουλγαρικό κράτος θα μειωθεί σύντομα και θα εξαφανιστεί χωρίς να καταστεί βιώσιμο. Το σερβικό στοιχείο θα διαπρέψει κάτω από τη λαμπρή δυναστεία των Νεμάνια.(Mantegazza, σ. 5)

  • Αλβανοί

    • Στο οδοιπορικό του Αντωνίνου η πόλη Κέλετρον ονομάζεται “κάστρα”, απ’ όπου οι Αλβανοί εμπνεύστηκαν το “Κάστρον”. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 5)

    • Οι Αλβανοί που είναι εγκατεστημένοι στις όχθες του Γενούσου αγαπούν τον τόπο τους. Είναι γεννημένοι για τον πόλεμο, παίρνουν τα όπλα τους όταν πηγαίνουν τα κοπάδια για την βοσκή και στην άκρη του χωραφιού που οργώνουν βρίσκεται το τουφέκι και το σπαθί τους. Είναι μαθημένοι στις μακρινές εκστρατείες, συνηθισμένοι να στρατοπεδεύουν όπου τύχει, είναι έτοιμοι να ξεκινήσουν στο παραμικρό σύνθημα και ακολουθούν όποια φωνή τους καλέσει πρώτη στη μάχη. Από τους πατεράδες τους ακούνε τις ιστορίες των πολέμων τους και καθώς τους εξυμνούν τα πλούτη των μακρινών χωρών, η δίψα για το χρυσάφι διεγείρει τη φαντασία τους. Χωρίς να γυρεύουν να μάθουν τίποτε για τις αποστάσεις, χωρίς να φοβούνται τις άγνωστες χώρες ορμάνε πέρα από τον Δούναβη για να υπηρετήσουν τους Οσπονδάρους της Βλαχίας ή στη Λιβύη με την προσδοκία ότι θα ξανανταμώσουν με τους δικούς τους, φορτωμένοι λάφυρα και ασήμι. Χαίρονται όταν τους βλέπουν πλουσιοντυμένους και όταν μπορούν να βοσκήσουν τα κοπάδια τους φορώντας σακάκι με σειρήτια, γιατί όσα πλούτη και αν αποκτήσουν, πάλι θα κλείσουν τον κύκλο τους και θα ξαναγυρίσουν στην γλίτσα. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.44-45)

    • Φρουρά Αλβανών ήταν εγκατεστημένη στον πύργο που βρισκόταν πίσω από το μοναστήρι του Αγίου Ναούμ, κοντά στην Κορυτσά και ήταν υπεύθυνη για την είσπραξη των διοδίων. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.49)
    • Χριστιανοί Αλβανοί απαντώνται στη Μακεδονία και εξασκούν διάφορα επαγγέλματα. Ζουν ειρηνικά με τους μουσουλμάνους Αλβανούς είτε αυτοί υπηρετούν στη στρατιωτική διοίκηση είτε ασκούν οποιοδήποτε άλλο επάγγελμα. Οι ορεσίβιοι Αλβανοί κατεβαίνοντας στα πεδινά αναμείχθηκαν με το εκεί αλβανικό στοιχείο. Οι Τουρκαλβανοί μοιάζουν να μην έχουν ξεχάσει πως κάποτε ήταν χριστιανοί ενώ είναι φανερό ότι προτιμούν να διαβιούν στα βουνά. Ωστόσο, το γεγονός ότι ο τουρκικός πληθυσμός της Μακεδονίας είχε μειωθεί, οδήγησε πολλούς ορεσίβιους Αλβανούς στο να εγκατασταθούν στα πεδινά.(Cousinery, τομ.Ι, σ. 18-19)
    • Οι Αλβανοί είναι κυρίως βοσκοί, στρατιώτες και βαλανείς. Η φορεσιά τους τους κάνει να ξεχωρίζουν εύκολα από τα άλλα έθνη. Οι φτωχοί στρατιώτες και οι εργάτες φορούν ρούχα από ένα χονδροειδές μάλλινο ύφασμα, χωρίς χρώματα, το οποίο υφαίνουν οι γυναίκες που υπάρχουν σε κάθε οικογένεια. Σαν βοσκοί οι Αλβανοί είτε έχουν δικά τους κοπάδια είτε εργάζονται ως υπηρέτες σε ξένα κοπάδια. Ως στρατιώτες μοιάζουν σαν να έχουν γεννηθεί για να πολεμούν παρόλο που ασχολούνται και με άλλες δραστηριότητες. Όσο για εκείνους που εργάζονται στα λουτρά κανείς δε «ζηλεύει» την τύχη τους, καθώς θεωρείται πως η δουλειά που κάνουν-με τις συνεχείς εφιδρώσεις-δεν κάνει καλό στην υγεία. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 19)
  • Πολύ σύντομα μετά την εισοδό μας σε ένα δάσος με μεγάλες καστανιές, φτάσαμε στις 9.40 στην Καστανιά, ένα μικρό χωριό του οποίου όλα τα σπίτια, εκτός απο δύο τρία, είναι τώρα εγκαταλελειμένα, ως αποτέλεσμα των απαιτήσεων που επανελλημένα γίνονταν σε αυτούς για τρόφιμα είτε απο ληστές είτε απο Αλβανούς πολεμιστές.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σελ.296)
  • Η Πύλη, αφού πείστηκε για την αποτυχία του σχεδίου, διέταξε τον Μουσά να αναλάβει τη διακυβέρνηση της Θεσσαλονίκης και τον Καπετάνιο Πασά να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη με το στόλο του.Ο Μουσά έφτασε με το στόλο του μέχρι την Κω. Επιβεβαιώνει ότι οι δυνάμεις του Μεχμέτ υπολογίζονται σε 4000 Αλβανούς και 5000 άλλους και ότι είναι ανεπιθύμητος λόγω των επιθέσεων του και επειδή κατέστρεψε το εμπόριο και κανένα προϊόν από την Ερυθρά θάλασσα δεν μπορεί να περάσει την έρημο, καθώς οι έμποροι φοβούνται την λεηλασία από τον Πασά του Καΐρου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σελ.237)
  • Σε μια πεδιάδα που βρίσκεται σε ψηλό υψόμετρο συναντάμε πολλούς ψηλούς και άφοβους Αλβανούς.Υπάρχουν πολλές αγροικίες αλλά καθόλου χωριά.Οι Αλβανοί προτιμούν την απομόνωση στη μικρή φάρμα τους ανάμεσα στα βουνά παρόλο που μπορεί να είναι μακρυά από γείτονες.Όταν ο Αλβανός οργώνει το χώμα με το βουβάλι του πάντα παίρνει μαζί του το όπλο του,διότι δε γνωρίζει ποιον θα συναντήσει στο δρόμο του. (Frazer,σ. 235)
  • Οι Τουρκικές Αρχές φοβούνται ένα ξέσπασμα των Αλβανών, ώστε θα έκαναν το ο,τιδήποτε προκειμένου να διατηρηθεί η ειρήνη και η ησυχία.Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι δεν κάνουν ιδιαίτερη προσπάθεια να συλλέξουν τους φόρους όπως κάνουν στους υπόλοιπους υπηκόους.Ακόμη και αν ένας Αλβανός σκοτώσει έναν Τούρκο θα θεωρήσουν πως ο Τούρκος τον προκάλεσε.Ο Σουλτάνος προσπαθεί να συμφιλιωθεί με τους Αλβανούς με το να έχει Αλβανούς σωματοφύλακες στην Κωνσταντινούπολη κα καλώντας τους Μπέηδες στην πρωτεύουσα όπου τους παρασημοφορεί.(Frazer,σ. 249)
  • Ο Αλβανός δεν έχει τέχνη, λογοτεχνία, εθνική πολιτική, δεν έχει συναίσθηση της διαφορετικότητας του ,όπως έχουν οι γείτονες του.Αλλά παρ’όλα αυτά η τιμή του είναι ιερή. Και στην έννοια της τιμής περικλείονται πολλά. Δεν είναι κλέφτης παρόλο που καρπώνεται τα υπάρχοντα του ανθρώπου που σκοτώνει. Δε ληστεύει άνθρωπο που δεν οπλοφορεί. Δε φέρεται άσχημα στη γυναίκα αλλά ο νόμος της παράδοσης του επιτρέπει να σκοτώσει τον άνδρα που ανακατώνεται με τη δική του γυναίκα. Έτσι κρατά τα μάτια του και τα χέρια του μακρυά από τις γυναίκες των άλλων. Δεν είναι ο φόβος των αντιποίνων που κάνουν τον Αλβανό ηθικό-ο συριγμός της σφαίρας δεν είναι αποτρεπτικός- η τιμή του προσβάλλεται από την ιδέα πως όταν επιτίθεται σε γυναίκα επιτίθεται σε άτομο που δε μπορεί να αμυνθεί.(Frazer,σ. 256-257)
  • Η γλώσσα των Αλβανών είναι αδιαμόρφωτη και νοθευμένη. Υπάρχει εθνικό αλφάβητο αλλά σπάνια χρησιμοποιείται .Στη μια πλευρά της χώρας χρησιμοποιείται το λατινικό αλφάβητο ενώ στην άλλη πλευρά το ελληνικό.Σε πολλές περιοχές ιταλικά στοιχεία έχουν ενσωματωθεί στη γλώσσα,σε άλλες ελληνικά και σε άλλες σλαβονικά.Ως εκ τούτου Αλβανοί που μένουν πενήντα ή εξήντα μίλια μακρυά δεν καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλο.Επιπλέον,υπάρχουν φυλετικές διαφορές ανάμεσα στους Γκέγκηδες που ζουν στον άγριο βορρά και τους Τόσκηδες στο λιγότερο τραχύ νότο.Θα έλεγε κανείς πως ανήκουν σε διαφορετικές εθνότητες.Κα πράγματι αυτό συμβαίνει.Θα ήταν εύκολο να αποδείξει κανείς πως οι Αλβανοί δεν είναι ένας λαός αλλά μισή ντουζίνα λαοί.Είναι οι απόγονοι απελπισμένων φύλων που ζούσαν προκλητικά και εκτός νόμου και δεν εξολοθρεύτηκαν ούτε αφομοιώθηκαν από τον κατακτητή αλλά διατήρησαν την ανεξαρτησία τους αποκλεισμένοι από το «οχυρό» των αλβανικών βουνών. (Frazer,σ. 257-258)
  • Οι αλβανικές φυλές δεν έχουν κοινή θρησκεία.Άλλοι είναι μουσουλμάνοι και άλλοι χριστιανοί.Μέσα στην ίδια πατριά μπορεί να υπάρχουν και οι δυο θρησκείες.Η πιο σημαντική από τις βόρειες φυλές,οι Μιρδίτες είναι χριστιανοί : ρωμαιοκαθολικοί.Κάτω στο νότο είναι χριστιανοί και λόγω του ότι συνορεύουν με την Ελλάδα είναι ορθόδοξοι.Οι μουσουλμάνοι Αλβανοί επηρεάζονται από τους χριστιανούς γείτονες τους.Πίνουν κρασί και μπύρα και ορκίζονται στην Παναγία.Ο Αλβανός είναι αγράμματος και προληπτικός.Πιστεύει ότι στα βουνά κατοικούν δαίμονες και θεωρεί ότι οι ξένοι –κυρίως οι Ιταλοί-θέλουν να διώξουν τους Τούρκους και να πάρουν οι ίδιοι τον έλεγχο της χώρας.Μισεί την εξουσία και προτιμά την κατ΄όνομα κυριαρχία των Τούρκων από την πιο αυστηρή εξουσία την Ιταλίας και της Αυστρίας.Η γεωργία είναι φτωχή και θεραπεύει μόνο τις άμεσες ανάγκες.Δεν υπάρχει βιομηχανία –εκτός από την παραγωγή μεταξωτών στο Ελμπασάν.Όσο για το εμπόριο ,είναι κάτι που δεν το κατανοούν. (Frazer,σ. 258-259)
  • Τα έθιμα Μιρδιτών και Τόσκηδων διαφέρουν σημαντικά.Οι Μιρδίτες προσπάθησαν να δημιουργήσουν κάποιο είδος κυβέρνησης αλλά όσα έγιναν αποφασίστηκαν από τους αρχηγούς των πιο ισχυρών πατριών.Οι νόμοι τους είναι σπαρτιατικοί και συχνά σκληροί.Ένα περίεργο έθιμο είναι αυτό της υιοθεσίας αδελφών.Η σχέση θεωρείται τόσο αδελφική ,ώστε τα παιδιά των αδελφοποιητών απαγορεύεται να παντρευτούν.Οι Τόσκηδες είναι πιο εργατικοί από τους Μιρδίτες και κάποιοι από τους μπέηδες τους είναι πολύ πλούσιοι. (Frazer,σ. 259)
  • Παρόλο που οι Αλβανοί θα ήθελαν να αποτινάξουν ακόμη και την εξουσία των Τούρκων ,αυτή ακριβώς η εξουσία είναι που εμποδίζει την περιοχή να μετατραπεί σε πεδίο δολοφονιών και λεηλασίας ανάμεσα στις πατριές και κρατά μακρυά τους Ιταλούς που θέλουν να καταλάβουν τη χώρα τους.Έτσι η Αλβανία δεν συμμετέχει στο Βαλκανικό πρόβλημα.Οπωσδήποτε ,όμως, σε ένα γενικό μακεδονικό ξεσηκωμό ο λαός θα κυνηγούσε τους Τούρκους.Αλλά λόγω του ότι δεν ήταν ενωμένοι δεν είχαν πολιτική επιρροή. (Frazer,σ. 259)
  • Σε μια τόσο πολεμοχαρή περιοχή ήταν αδύνατο να μη σημειώνονται έκτροπα.Ο πρώτος πρέσβης που στάλθηκε από τη Σερβία στην Πρίστινα δολοφονήθηκε από τους Αλβανούς μέσα σε 6 μήνες επειδή αρνήθηκε να φύγει κατόπιν εντολής τους.Λόγω προσωπικής αντιπάθειας έδιωξαν τους Τούρκους διοικητές Πρίστινας και Πριζρένης.Οι Τουρκικές αρχές δεν ενημερώθηκαν για τα γεγονότα. (Frazer,σ. 259-260)
  • Η απόσταση ανάμεσα στη Στρούγκα και την Αχρίδα είναι δύο ώρες (12-15 χιλιόμετρα) και ο δρόμος είναι χωματόδρομος ανάμεσα σε καλαμιώνες και λασπόνερα. Και εδώ δουλεύουν στην επίστρωση του δρόμου. Έχουν φέρει όμως εδώ Αλβανούς με τη βία και τους επιβλέπουν χωροφύλακες. Οι χωροφύλακες που τους έφεραν με τη βία, πρέπει να τους πάνε πίσω πάλι με τη βία την ημέρα που οι χωρικοί του γύρω τόπου, έχοντας κουραστεί από τη γειτνίαση αυτή, θα εκλιπαρήσουν από τον έπαρχο να τους απαλλάξει, θα προσφέρουν λεφτά και θα αναλάβουν να τελειώσουν αυτοί το δρόμο.
    (Berard, σ.148-149)
  • Αλβανοί [στο Μοναστήρι] με άσπρες βράκες, κόκκινα σαλβάρια και φουστανέλες- οι πλουμιστές τους φέρμελες, τα πιστόλια τους, τα τουφέκια τους και οι ζώνες τους λαμποκοπούν χρυσάφι, όλοι τους από πάνω ως κάτω αστραποβολούν σαν ήλιοι.
    (Berard, σ. 174)
  • Οι Χριστιανοί Αλβανοί είναι και αυτοί ευημερούσα κοινότητα, υπάρχουν όμως μόνο δύο-τρεις έμποροί τους στο Μοναστήρι. (Walker,σ. 78)
  • Μια αγέλη ρακένδυτων χαμάληδων τεμπέλιαζε στον μπροστινό τοίχο ενός κτιρίου ή ξάπλωνε βαριεστημένα στο έδαφος καπνίζοντας ή ιδρώνοντας στον ήλιο.Αυτοί οι αχθοφόροι είναι κυρίως Γκέγκηδες, δηλαδή Βόρειοι Αλβανοί.Ψηλοί, κοκαλιάρηδες και αγροίκοι με τα κεφάλια τους εντελώς ξυρισμένα αλλά με έναν μοναδικό βόστρυχο στην κορυφή του κεφαλιού,ο οποίος τους έδινε εμφάνιση μιας φυλής κόκκινων Ινδιάνων απογυμνωμένων από τα φτερά τους. (Abbott, σ. 5)

  • Βούλγαροι

    • Η πλειονότητα των κατοίκων του χωριού Λάγγα, το οποίο βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του όρους Σαρακίνα, ήταν Βούλγαροι. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 16)
    • Οι Βούλγαροι ανέβαιναν από τις κοιλάδες του Αξιού και του Εριγώνα, για να φτάσουν στα ψηλά βοσκοτόπια του Βιτσίου. Περπατώντας μισή ώρα από τη μέση ζώνη του όρους Βίτσι συναντάμε τη διάβαση ενός ποταμού, που οι Βούλγαροι τον αποκαλούν Βαρδάρη του Σαριγούλ ή της Κίτρινης Λίμνης, για να τον διακρίνουν από τον Βαρδάρη-Αξιό, προς τον οποίο ρέει. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 17)
    • Στη Δερρίοπο κατοικούσαν σκληροτράχηλοι και αγροίκοι Βούλγαροι. Πρόκειται για 130 οικογένειες περίπου. Μετά από μία ώρα πεζοπορία, γύρω από ένα ψηλό βουνό, βρεθήκαμε στο κεφαλοχώρι του Μαχαλά, το οποίο αριθμεί 150 βουλγαρόφωνες οικογένειες, τουρκικές και χριστιανικές. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 18)

    • Οι Βούλγαροι χριστιανοί που ζούσαν στο χωριό Δεβόλη είχαν ως βασική πηγή πλούτου τα κοπάδια τους. Πουλώντας ένα μέρος από το βούτυρο, το τυρί και τα δέρματα που αυτά τους έδιναν, εξασφάλιζαν τα αναγκαία ποσά για την εξόφληση των φόρων τους και την προμήθεια ελάχιστων ειδών που εισάγονταν από ξένες χώρες και τους ήταν απαραίτητα για τις ανάγκες τους. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.42)
    • Πάνω από τη Σλίβενη βρισκόταν ένα ωραίο μοναστήρι, αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο, προστάτη των Βουλγάρων, οι οποίοι πάντοτε τον απεικονίζουν στις εκκλησίες τους με την στολή πολεμιστή, έφιππου και οπλισμένου από την κορυφή έως τα νύχια. Με αυτή την εξάρτυση απεικονίζουν σχεδόν όλους τους αγίους, όποια και αν ήταν η ιδιότητά τους κατά το πέρασμά τους στη ζωή. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 27)
    • Οι χριστιανοί Βούλγαροι της Ζελεγκόσδης, καταπιεσμένοι από τους Τούρκους σχετικά με το ζήτημα της άσκησης των θρησκευτικών τους καθηκόντων μετακινήθηκαν από τον συνοικισμό. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 27)
    • Οι Βούλγαροι ήταν εκείνοι οι οποίοι ίσως να σχημάτισαν την επωνυμία «Αχρίδα» της ομώνυμης περιοχής από τη λέξη “Άκρη” που σημαίνει ύψωμα, μια λέξη των ελληνικών που μιλούσαν την εποχή του Ιουστινιανού. H επωνυμία αυτή συμπίπτει απόλυτα με την τοποθεσία της πόλης. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.50)
    • Ο Βούλγαρος της Μακεδονίας σέρνει το άροτρό του και φορά πουκάμισο, γιλέκο και μια φαρδιά βράκα στολισμένη με κεντήματα από μαλλί σε διάφορα χρώματα. Την κατασκευή του ρουχισμού αναλαμβάνουν οι γυναίκες κάθε οικογένειας. Για τα υποδήματά τους μπορούν να χρησιμοποιούν μόνο το μαύρο χρώμα καθώς τα λαμπερά χρώματα επιτρέπονται μόνο στον Τούρκο κατακτητή.(Cousinery, τομ.Ι, σ.15)
    • Η αρχαία Χαλάστρα κατοικούνταν εξ’ ολοκλήρου από ελληνικό στοιχείο παρά την κυριαρχία των Βουλγάρων που είχαν κατακλύσει τη γύρω περιοχή. Οι κάτοικοι ήταν κυρίως αγρότες και αλιείς. Πωλούσαν τα προϊόντα τους στη Θεσσαλονίκη. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 61-62)
    • Οι Βούλγαροι ονόμασαν την πόλη Βοδενά λόγω των πλουσίων υδάτων της περιοχής. Ο Κάρανος ονόμασε την πόλη Αιγές από ένα κοπάδι εριφίων που μπήκε μια μέρα στην πόλη. Από τότε και μέχρι το βασιλιά Αρχέλαο Α’ στα νομίσματα της πόλης απεικονιζόταν η αίγα, ζώο το οποίο είναι αφιερωμένο στο Δία. (Cousinery, τομ.Ι, σ. 75)
    • Ο επίσκοπος Καμπανίας άλλοτε διέμενε στο Καψοχώρι, άλλο ένα ελληνικό χωριό, το οποίο χωροθετείται ανάμεσα στο Καρασμάκ ή Μαυρονέρι και στο Ιντζέκαρα ή στην Βιστρίτζα, σε ένα δασώδες τμήμα των πεδιάδων, γύρω από τις οποίες υπάρχουν και κάποια άλλα ελληνικά χωριά.Ο υπόλοιπος πληθυσμός αυτών των πεδιάδων της Κάτω Μακεδονίας αποτελείται απο τους Βούλγαρους καλλιεργητές των τουρκικών τσιφλικιών, τα οποία είναι διασκορπισμένα σε αυτήν.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.259)
    • Τους Τούρκους του Παλαιόκαστρου τους θεωρούσαν Βούλγαρους αρνησίθρησκους.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.270)
    • Η Νάουσα είναι μια ελληνική πόλη, οι Βούλγαροι δεν εξασφάλισαν την κατοχή της οροσειράς του Ολύμπου στο νότιο άκρο των Βοδενών.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.284)
    • Η Μονή Ζωγράφου είναι ένα μοναστήρι Σέρβων και Βούλγαρων. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.121)
    • Στην έξοδο της χαράδρας βρίσκεται το Khaivat στα δεξιά και τα Λαϊνά στα αριστερά. Τα Λαϊνά είναι πολύ μικρά, αλλά το Khaivat περιλαμβάνει μια μεγάλη εκκλησία και 300 σπίτια, κατοικημένα από βούλγαρους χριστιανούς, λαός που κατοικούσε, με εξαίρεση δύο ή τρία μεγάλα ελληνικά χωριά, στην παραθαλάσσια πεδιάδα της Κάτω Μακεδονίας. Λίγες μόνο γυναίκες στα βουλγαρικά χωριά μπορούν να μιλήσουν την Ελληνική.Τα σπίτια στο Khaivat, όπως και όλων των Βουλγάρων γενικότερα, είναι όμορφα και άνετα με σοβατισμένους τοίχους και πατώματα, επικαλυμμένα με ένα κίτρινο ασβέστη που πλαισιώνει, επίσης, το εξωτερικό της θύρας. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 234)
    • Πάνω στο γεφύρι[της Στρούγκας], σε μια διπλή σειρά παραπηγμάτων, οι Βούλγαροι πουλούν στα καραβάνια φρέσκα ή παστωμένα ψάρια. Αλβανοί φορτώνουν στα αλογάκια τους σάκους με χέλια και πέστροφες που σπαρταρούν. Θα φτάσουν στην αγορά του Ελβασάν ύστερα από δύο μέρες πορείας κάτω από τον καυτερό ήλιο!
      (Berard, σ.145)
    • Οι Βούλγαροι δεν έχουν παρά λίγες εμπορικές επιχειρήσεις. Ο μόνος άνθρωπός τους που έχει πλουτίσει είναι κάποιος Ντιμήτρη Ράντεφ (περισσότερο γνωστός σαν Ντίμκο). (Walker,σ. 77)
    • Οι Βούλγαροι δεν παραδέχονται ότι υπάρχουν Σέρβοι, ακόμα και Έλληνες, στην Μακεδονία. Κρίνοντας από τον τρόπο με τον οποίο μιλούν για αυτή την περιοχή, κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι η Μακεδονία δεν είναι τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από ένα αδιαμφισβήτητο τμήμα της ηγεμονίας τους. Οι ίδιοι οι Μακεδόνες κάτοικοι-εκτός από εκείνους του νότου, των οποίων η Μακεδονική ταυτότητα δεν έχει ποτέ αμφισβητηθεί- δύσκολα μπορούν να πουν ότι έχουν εθνική ψυχή ή για αυτό το θέμα καθόλου ψυχή. Αν πιαστούν νέοι από τη Βουλγαρική προπαγάνδα και ανατραφούν στα σχολεία τους, αυτοί θα έχουν συνηθίσει στην ιδέα ότι είναι Βούλγαροι. Αν οι Σέρβοι ενεργήσουν πρώτοι, αυτοί γίνονται Σέρβοι. Νικητής είναι όποιος διαθέτει ταχύτητα και τα μεγαλύτερα οικονομικά μέσα. (Abbott,σ. 80-81)

  • Εγνατία Οδός (Κανδαβία Οδός)

    • Σύμφωνα με τον Στράβωνα η Εγνατία οδός άρχιζε από το Δυρράχιο, περνούσε από την Ηράκλεια και διέσχιζε τη χώρα των Λυγκιστών, τη χώρα των Εορδαίων, καθώς και την Έδεσσα και την Πέλλα, από όπου κατέληγε στη Θεσσαλονίκη. Αυτή η περιγραφή έρχεται σε αντίθεση με αυτήν του Τίτου Λίβιου (Στράβ. βιβλ. VII, σ.223). (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 39)
    • Βγαίνοντας από την Στρόγγα, ακολουθούμε για μία ώρα μια παλιά λιθόστρωτη οδό, η οποία θα πρέπει να αποτελούσε ένα τμήμα της Εγνατίας Οδού. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.63)
    • Η Θεσσαλονίκη τέμνεται, από ανατολικά προς τα δυτικά, από έναν μεγάλο και μακρύ δρόμο που είναι η συνέχεια της παλαιότερης Εγνατίας οδού. Από τα δυτικά η Οδός έμπαινε στην πόλη από την πύλη της Ρώμης και βγαίνοντας από τα ανατολικά κατευθυνόταν προς τη Θράκη περνώντας από το βόρειο σύνορο της Χαλκιδικής –το οποίο αποτελούσε παλαιότερα τμήμα της Οδού. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 25)
    • Μολονότι η σύγχρονη διαδρομή απο την Κωνσταντινούπολη προς τα Ορφανά και τη Θεσσαλονίκη, οδηγεί απο την Πράβιστα διαμέσω της Πιερικής κοιλάδας, κατα μήκος της νότιας πλευράς του Παγγαίου, ακριβώς στην ίδια γραμμή με αυτή του Ξέρξη, είναι η πιο άμεση, δεν συμπίπτει με με το Ρωμαϊκό δρόμο, ή την Εγνατία οδό, η οποία περνούσε κατα μήκος της απέναντι βάσης αυτού του βουνού διαμέσω των Φιλίππων και της Αμφίπολης, πιθανόν προκειμένου να συμπεριλάβει στη γραμμή και αυτές τις δύο σημαντικές πόλεις, απο τις οποίες η πρώτη ήταν Ρωμαϊκή αποικία. Αν και δεν είναι σίγουρο απο τα Οδοιπορικά οτι αυτή ήταν η κατεύθυνση του Ρωμαϊκού δρόμου, μπορεί να υπάρχει κάποια αμφιβολία ως προς το αν η Νεάπολη, η οποία βρίσκεται στη διαδρομή περίπου 12 μίλια απο τους Φιλίππους, δεν ήταν η Νεφτερόπολη. Όμως καθώς θα υπήρχε, σε αυτή τη περίπτωση μια άσκοπη παράκαμψη περίπου 20 μιλίων με μια γωνία προς τα βορειοανατολικά, αυτού του είδους η υπόθεση δεν μπορεί να στηριχθεί.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 180)
    • Η Λύχνιδος και η Ηράκλεια οι οποίες βρίσκονται κοντά στην γραμμή μεταξύ Δυρραχίου, ή Απολλωνίας και Θεσσαλονίκης, ήταν οι κύριες πόλεις στο κέντρο της Κανδαβίας ή Εγνατίας Οδού-η σημαντική γραμμή επικοινωνίας από ξηράς μεταξύ Ιταλίας και Ανατολής, μεταξύ Ρώμης, Κωνσταντινούπολης, και Ιερουσαλήμ.Μια τόσο σημαντική οδός στην οποία η απόσταση έχει σημαδευτεί με οδοδείκτες αμέσως μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας, ενώ η Ρώμη ήταν το κέντρο μιας ακμαίας εξουσίας.Έγινε το μέλημα του βυζαντινού και του ρωμαϊκού καθεστώτος. (Leake, τόμ.ΙΙΙ,σ.311)
    • Παρόλο που η Λυχνιδός, η Ηράκλεια και η Έδεσσα στην Κανδαβία οδό, όπως περιγράφει και ο Πολύβιος, εξακολουθούσαν να είναι τα τρία κύρια σημεία μεταξύ Δυρραχίου και Θεσσαλονίκης( η φύση στην πραγματικότητα είχε τραβήξει την γραμμή στην κοιλάδα του Γενούσου ποταμού, ξεκινώντας από την παραθαλάσσια χώρα της Ιλλυρίας και διεισδύοντας στο όρος Κανδαβία στην ίδια ανατολική κατεύθυνση προς την οποία η κοιλάδα στον ποταμό της Έδεσσας απολήγει στις πεδιάδες της Κάτω Μακεδονίας) φαίνεται να ήταν επιλογή των διαδρομών πάνω από τις βουνοκορφές οι οποίες περιέκλειαν τα σύνορα της Ιλλυρίας και της Μακεδονίας και οι οποίες διαχώριζαν την λίμνη της Λυχνιδός από τις κοιλάδες που βρέχονταν από τον Εριγώνα και τις διακλαδώσεις του.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.312)
    • Από σχόλιο του Πολυβίου η Κανδαβία οδός διαπερνούσε την χώρα των Εορδαίων, ξεκινώντας από αυτήν των Λυγκιστών έως την Έδεσσα, μαζί με τις ιστορικές αρχές που αναφέρονται, και ότι σε άλλο απόσπασμα του Λατίνου ιστορικού όπου περιγράφει την προέλαση του Περσέα από το Κίτιο στην Κάτω Μακεδονία μέσα από την Εορδαία στην Ελίμεια και στον Αλιάκμονα, αποκτούμε γνώση της ακριβούς κατάστασης στην Εορδαία, η οποία μοιάζει να εκτείνεται κατά μήκος της δυτικής πλευράς του όρους Βέρμιου, συμπεριλαμβανομένων του Οστρόβου και της Κατράνιτσας στα βόρεια, το Σαρηγκιόλ στην μέση και στα νότια οι πεδιάδες του Τζουμά, Μπουτζά και του Καραγιάννι, καθώς και τις κορυφογραμμές κοντά στην Κοζάνη και στην Κλεισούρα, στη Σιάτιστα, που μοιάζουν να είναι τα φυσικά όρια της περιφέρειας. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.316)
    • Οι σύγχρονες πορείες στα βουνά που διαχώριζαν τον Λύγκο από την Εορδαία,ήταν, από το Τιλμπελί στην Όσλοβα, προς τα ανατολικά, και από την Μπάνιτσα στο Όστροβο προς τα δυτικά. Η πρώτη είναι στην συνήθη πορεία από τα Βιτόλια στα Βοδενά και η τελευταία από την Φλώρινα προς το ίδιο μέρος.Παρόλο που η Φλώρινα είναι πιο κοντά από ότι τα Βιτόλια στην πλευρά της Ηράκλειας, θα εκλάμβανα την Εγνατία Οδό να διασχίζεται από την πρώτη πορεία, καθώς κατεβαίνει στις εορδαϊκές κοιλάδες πιο κοντά στην τοποθεσία της Έδεσσας.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.317)
    • Τα περάσματα της Πελαγονίας, στα οποία ο Περσέας τοποθετήθηκε από τον πατέρα του Φίλιππο, πιστεύω ότι είναι η ορεινή διάβαση στη σύγχρονη διαδρομή από την Αχρίδα προς τα Βιτόλια, που τώρα αποτελεί την κύρια αρτηρία στη θέση της παλιάς γραμμής ή γραμμών της Εγνατίας Οδού.Αυτή η αλλαγή ίσως προκλήθηκε από την συγκυρία ότι η Αχρίδα και τα Βιτόλια αποτελούν τώρα τα κύρια μέρη αντί της Λυχνίδου και της Ηράκλειας και βρίσκονται αντίστοιχα στα βόρεια των δύο αρχαίων τοποθεσιών, καθώς στην αρχαιότητα η Εγνατία είχε εδώ παρεκκλίνει από την ευθεία της πορεία επειδή υπήρχε ανάγκη να διασχίσει περιμετρικά είτε τη βόρεια είτε τη νότια άκρη της λίμνης Λυχνίδου.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.321)
    • Η ίδια αποσιώπηση για αυτές τις πόλεις μπορεί να θεωρηθεί ως επιχείρημα για να φανεί ότι οι τρεις διαδρομές στα Οδοιπορικά οδηγούσαν κατά μήκος της ανατολικής ακτής, αλλά είναι πιθανό ότι μια από αυτές τουλάχιστον προσέγγιζε το νότιο άκρο της λίμνης πλαγίως του περάσματος της Κανδαβίας, έτσι ώστε να αποφευχθεί τελείως η δυτική ακτή.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.328-9)
    • Στο ίδιο κεφάλαιο του Πολυβίου ο ιστορικός συνεχίζει να αφηγείται ότι ο Φίλιππος, αφού ξαναπήρε τις τρεις πόλεις της Φοιβατίδας που αναφέρθηκαν ήδη, προχώρησε για να καταλάβει άλλα μέρη της Δασσαρέτιδας, δηλαδή το Κρεόνιο και τη Γερυώνη(όχι το ίδιο μέρος με το Γέρτο) και τέσσερις πόλεις στη λίμνη Λυχνίτιδα, την Εγχελαρία,τον Κέρακα, το Σάτιο, και το Βόϊο, και μετά την Μπαντία των Καλίκαινων και την Οργεσσό των Πισσαντίνων.Οι τέσσερις πόλεις στη λίμνη βρίσκονταν στη δυτική ακτή, και αυτό μπορεί να συναχθεί από τα Οδοιπορικά, και κυρίως από το Συνοπτικό Οδοιπορικό, το οποίο προφανώς ακολουθούσε την ανατολική πλευρά της λίμνης από τη γέφυρα του Δρίλον στη Λύχνιδο, και το οποίο δεν κάνει αναφορά σε κανένα από τα μέρη που αναφέρει ο Πολύβιος. Η ίδια αποσιώπηση για αυτές τις πόλεις μπορεί να θεωρηθεί ως επιχείρημα για να φανεί ότι οι τρεις διαδρομές στα Οδοιπορικά οδηγούσαν κατά μήκος της ανατολικής ακτής, αλλά είναι πιθανό ότι μια από αυτές τουλάχιστον προσέγγιζε το νότιο άκρο της λίμνης πλαγίως του περάσματος της Κανδαβίας, έτσι ώστε να αποφευχθεί τελείως η δυτική ακτή.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.328-9)
    • Σύμφωνα με το Tabular Itinerary, οι Στόβοι απείχαν 47 οδοδείκτες από την Ηράκλεια του Λύγκου, η οποία ήταν στην Εγνατία Οδό, και 55 οδοδείκτες από τη Ταυριάνα. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 441)
    • Η μεγάλη Εγνατία οδός οδηγεί από το Δυρράχιο στο Βυζάντιο. Από το δρόμο αυτό πέρασε και ο Ιγνάτιος –επίσκοπος Αντιοχείας-επί αυτοκράτορος Τραϊανού πηγαίνοντας προς το μαρτύριο του στα αμφιθέατρα της Ρώμης. (Frazer,σ. 167)
    • Η Εγνατία οδός ήταν η μεγαλύτερη στρατιωτική και εμπορική οδός της Θράκης και κατασκευάσθηκε επί των ημερών των βασιλέων της Μακεδονίας και πριν από τη Ρωμαϊκή κατάκτηση ονομαζόταν βασιλική οδός. (Isambert, σ. 16)