Category: Θέματα-Pouqueville

  • Έλληνες

  • Στα δυτικά και μεσημβρινά της Σπίνας βρίσκονταν διεσπαρμένα σε νησίδες τα σπίτια των Ελλήνων. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 7)

  • Οι Έλληνες επονόμασαν τη Βλαχοκλεισούρα Κοσμόπολη. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 22)
  • Ο Έλληνας της Μακεδονίας ζει κυρίως σε πιο φτωχά εδάφη και φορά ρούχα λιγότερο φαρδιά, λιγότερο ξεχωριστά και σχεδόν πάντα χωρίς κεντήματα. Για τα υποδήματά του χρησιμοποιεί μόνο το μαύρο δέρμα. Υποδήματα σε πιο φωτεινά χρώματα επιτρέπονται μόνο στον Τούρκο.(Cousinery, τομ.Ι, σ.15)
  • Τον 9ο αιώνα μετα την κατάληψη των Μακεδονικών πεδιάδων απο σλαβικά φύλα οι Έλληνες αναγκάστηκαν να μεταφερθούν στην χερσόνησο της Χαλκιδικής και στις περιοχές κοντά στην θάλασσα.Οι περιοχές αυτές της Κάτω Μακεδονίας οριοθετήθηκαν και πήραν τα ονόματα τους απο τους Έλληνες. (Leake,τομ.ΙΙΙ, σ.270)
  • Το Ίσβορο αποτελείται απο τριακόσια με τετρακόσια σπίτια χωρισμένα σε δύο, σχεδόν ισομερής, ΄΄μαχαλάδες΄΄, σε απόσταση ενός μιλίου ο ένας απο τον άλλο. Ο ένας ΄΄μαχαλάς΄΄ κατοικείται απο Έλληνες, με επικεφαλή τον επίσκοπο Ερισσού, τοποτηρητή της μητρόπολης Θεσσαλονίκης, ο οποίος έφερε τον τίτλο και του επισκόπου Αγίου Όρους. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 160)
  • Ο Γενίτσαρος μου, ο οποίος αφηγείται αυτό το ανέκδοτο, το θεωρεί ως απόδειξη οτι ο Ρουστέμ είναι ένας doghru adem (άδικος άνθρωπος).Ήταν υποχρεωμένος να πληρώνει 120 purses και 200 οκάδες ασημιού για την ενοικίαση των χωριών και των ορυχείων.Ωστόσο τα έσοδα απο τα ορυχεία δεν ξεπερνούσαν τις 100 οκάδες και τη διαφορά την κάλυπταν οι Έλληνες κάτοικοι των χωριών προκειμένου να διατηρήσουν τα προνόμια που απέρρεαν απο την υπαγωγή τους στην διαχείριση των ορυχείων. (Leake, τόμ. III, σ. 161)
  • Και οι Τούρκοι και οι Έλληνες,ακόμη και οι πιο πτωχοί χωρικοί,είναι γεμάτοι απο την ιστορία του Αλεξάνδρου,αν και μερικές φορές ειναι παράξενα αλλοιωμένη και συχνά ο Αλέξανδρος συγχέεται με τον Σκεντέρμπεη.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.166)
  • Ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης υπολογίζεται σε 80.000 αλλά πιθανότατα δεν υπερβαίνει τις 65.000 εκ των οποίων 35.000 είναι Τούρκοι, 15.000 είναι Έλληνες και 13.000 είναι Εβραίοι ενώ οι υπόλοιποι είναι Φράγκοι και Αθίγγανοι.(Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.248)

  • Βλάχοι (Wallachians)

  • Οι Βούλγαροι και οι Βλάχοι ανέβαιναν από τις κοιλάδες του Αξιού και του Εριγώνα, για να φτάσουν στα ψηλά βοσκοτόπια του Βιτσίου. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 17)

  • Στη Βλαχοκλεισούρα κατοικούν πεντακόσιες οικογένειες Βλάχων Δασσαριτών, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι πρόσφυγες από τη Μοσχόπολη. Οι κάτοικοι πιστεύουν ότι οι έποικοι, από τους οποίους ιδρύθηκε αυτή, εμφανίστηκαν στα υψώματα του όρους Σαρακίνα γύρω στον δέκατο πέμπτο αιώνα, όταν οι Τούρκοι, που λεηλατούσαν τη Μακεδονία υποχρέωναν τους Χριστιανούς να αποτραβηχτούν στα πιο απρόσιτα βουνά για να αποφύγουν την σκλαβιά και το θάνατο. Από τότε ο πληθυσμός ενισχύθηκε μ’ έναν μεγάλο αριθμό Βλάχων, οι οποίοι λες και παρακινούνται από ένα ένστικτο, αναζητούν πάντα ψυχρές ζώνες, πλάι σε δάση, βοσκότοπους και παγωμένα νερά, που αποτελούν απόλαυση γι’ αυτούς. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 23)

  • Οι Βλάχοι έποικοι που εγκαταστάθηκαν ανάμεσα στους Τόσκηδες της μεσημβρινής πλαγιάς του όρους Σβώκη, ισχυρίζονταν ότι προέρχονται από τους Ρωμαίους, που ο Κόιντος Φάβιος Μάξιμος εγκατέστησε στην Κανδαβία. Οι Βλάχοι αυτοί, άγρυπνοι ποιμένες και νοικοκυραίοι εργάτες, θεμελίωσαν τη Βοσκόπολη (Μοσχόπολη) τον ενδέκατο αιώνα, πάνω στα ερείπια της αρχαίας πόλης των Μόσχων και από απλός καταυλισμός βοσκών αυτή η αποικία έγινε το εμπορικό επίκεντρο της Ηπείρου. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 45)

  • Σε μικρή απόσταση από την Χρούπιστα βρισκόταν ένα βαρόσι (συνοικία), το οποίο ιδρύθηκε από εκατό περίπου οικογένειες Βλάχων προσφύγων από τη Βοσκόπολη, οι οποίες διατήρησαν τα έθιμα τους και ζούσαν μοιράζοντας τον χρόνο τους ανάμεσα στη φροντίδα των ζωντανών τους, τη γεωργία και την ύφανση μάλλινων χοντρών υφασμάτων, από τα οποία ράβονταν τα λαϊκά ρούχα. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 30)
  • Οι Βλάχοι είναι πολυάριθμοι στη Μακεδονία και υπάγονται –όπως οι Έλληνες και οι Βούλγαροι- στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως. Ο πληθυσμός είναι ρωμαϊκής καταγωγής και προέρχεται από την καταστροφή και διάλυση παλαιότερων πόλεων τις οποίες διάφοροι αυτοκράτορες είχαν μετατρέψει σε αποικίες, εγκαθιστώντας λεγεώνες που έφεραν στην καθημερινή ζωή και διοίκηση το Ρωμαϊκό Πολιτικό Δίκαιο. Οι πόλεις αυτές έπαιρναν τον τίτλο της αποικίας και είχαν δικαίωμα να κόβουν χάλκινο νόμισμα πάνω στο οποίο χάραζαν το όνομα του ηγεμόνα ή άλλων αξιωματούχων. Οι πόλεις αυτές ήταν γνωστές και από την ιστορία τους αλλά και από τα νομίσματά τους. Στη Μακεδονία είναι γνωστές πέντε τέτοιες αποικίες: το Δίον, η Κασσάνδρα, η Πέλλα, οι Φίλιπποι και οι Στόβοι. Τον 6ο αι. λόγω των πολιτικών εξελίξεων οι Βλάχοι εγκαταλείπουν τις εστίες τους και καταφεύγουν στα βουνά που χωρίζουν την Ήπειρο από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία (κυρίως την Πίνδο) αναζητώντας την ελευθερία και την ανεξαρτησία τους. Βλάχοι υπήρχαν και στο Άργος. Κυρίως έμποροι και βοσκοί.(Cousinery, τομ.Ι, σ.16-18)
  • Μερικοί Βλάχοι υπήρξαν οι κύριοι κατασκευαστές του νεότερου κτιρίου της Μονής του Ξενοφώντος στο Άγιο Όρος. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 120)
  • Το Κρούσοβο κατελήφθη από τους επαναστάτες εναντίον των οποίων κινήθηκαν οι Τούρκοι με τους μπασι-μποζούκους ,οι οποίοι αφού τους νίκησαν μπήκαν στην πόλη,σκότωσαν 77 ανθρώπους ,έκαψαν και λεηλάτησαν 570 μαγαζιά και σπίτια.Χτύπησαν και βασάνισαν εκατοντάδες ανθρώπους ενώ βίασαν τις γυναίκες.Οι Τούρκοι δεν έπιασαν κανέναν από τους επαναστάτες , οι οποίοι έφυγαν από τη μια άκρη της πόλης ενώ οι ίδιοι έμπαιναν από την άλλη.Η λεηλασία του χωριού διήρκεσε τέσσερις μέρες.Η βουλγαρική συνοικία έμεινε ανέπαφη χάριν –όπως λέγεται –στη δωροδοκία των Τούρκων στρατιωτών.Οι υπόλοιποι κάτοικοι –κυρίως Βλάχοι-υπέστησαν ολοκληρωτική καταστροφή και εξαγριώθηκαν με τους Βούλγαρους που γλίτωσαν. Θεωρήθηκε ότι ο Τούρκος διοικητής είχε έρθει σε συνεννόηση με τους επαναστάτες ,ώστε σκόπιμα να επιτεθεί στους Έλληνες.Οι έρευνες δεν είχαν αποτέλεσμα.Τα πράγματα στη Μακεδονία ήταν πολύ περίπλοκα. (Frazer,σ. 209)
  • Ο χριστιανικός πληθυσμός της Σεμνίτσας αποτελείται από δύο λαούς: τους Σλάβους που αυτοθεωρούνται Βούλγαροι και περιμένουν κι αυτοί την άφιξη του Αρχιεπισκόπου, με μια αναμονή αρκετά ήρεμη όμως, χωρίς τα λουλούδια, τις τουφεκιές, τα κεριά και τα λιβάνια της Αχρίδας, και τους Βλάχους. Οι Βλάχοι είναι καταφανώς οι περισσότεροι. Στους Βλάχους αυτούς ξαναβρήκαμε το πνεύμα των μουραλάδων της Τζούρας. Τα ελληνικά που μιλούν, θα τα φθονούσε κι ένας Αθηναίος ακόμη. Μην τους λέτε Έλληνες όμως, και αποφύγετε τη Μεγάλη Ιδέα, το Μέγα Αλέξανδρο και το ζήτημα των βερατίων. Δε θέλουν να λέγονται Έλληνες αλλά Βλάχοι. “Μόνο λατινικό αίμα έχουμε εμέις”, έλεγε το βράδυ ένας καφετζής. Στο σχολείο τους μαθαίνουν στα παιδιά τούρκικα, βλάχικα και λίγα γαλλικά-Βλάχοι και Γάλλοι αδέλφια απ’ την ίδια μάνα, την παλιά Ρώμη! Ο καινοφανής πατριωτισμός τους είναι νεαρής ηλικίας, στα 1878 ήταν ακόμη Έλληνες και το βλάχικο σχολείο άνοιξε στα 1881. Σήμερα όμως έχουν το ζήλο και το φανατισμό των νεοφώτιστων. “Τίι είναι η Ελλάδα; Ένα παλιόβουνο που το τρώει η θάλασσα και που δε βρίσκουν να χορτάσουν την πείνα τους ούτε τα κατσίκια. Και οι Έλληνες; Φαφλατάδες και λωποδύτες. Μιλούν και κλέβουν. Έχουν την απαίτηση να εκπροσωπούν το χριστιανισμό και τον πολιτισμό ενάντια στο βάρβαρο και άπιστο Τούρκο. Μα το ψωμί όμως, μα το Χριστό, οι δεσποτάδες τους εκμεταλλεύονται και δολοφονούν τις εθνότητες, στο όνομα της προόδου οι μπακάληδές τους δηλητηριάζουν και καταχρεώνουν το χωριάτη…Τους μαθαίνουμε σιγά σιγά. Ο Βούλγαρος αποσπάστηκε πια απ’ τον Πατριάρχη και τον ελληνισμό. Μένει ο Βλάχος και ο Αλβανός, που οι κερατάδες αυτοί θέλουν να καταβροχθίσουν…..”.
    (Berard, σ.171-172)
  • Σύμφωνα με τον Τύνμαν και τον Φίνλει οι Βλάχοι είχαν και μία ακόμα πιο μακρινή καταγωγή. Ήταν γόνοι των Θρακών, εκπρόσωποι των ιθαγενών φυλών που προηγήθηκαν του ελληνισμού και που οι αποικίες των Αθηναίων και των Μεγαρέων είχαν απωθήσει στα βουνά. Οι φυλές αυτές υποτάχθηκαν έναν καιρό στους Έλληνες της Μακεδονίας αλλά δεν είχαν πάψει να υπάρχουν. Δέχθηκαν πιθανότατα τους Ρωμαίους ως ελευθερωτές και είτε λόγω συγγένειας είτε λόγω ευγνωμοσύνης, αποδέχτηκαν τη γλώσσα και τα ήθη τους. Επιπλέον η Θράκη, τόπος όπου δούλευαν στους αγρούς δούλοι και ερημωμένη από το ανθρωποκυνηγητό και εκτός από αυτό συνοριακή επαρχία είχε προσελκύσει πολλούς ρωμαίους αποίκους. Από την εποχή των πρώτων αυτοκρατόρων είχε υπάρξει νοτίως του Δούναβη μία Βλαχία.(Berard, σ.293)
  • Από το 1480, οι Βλάχοι της Μακεδονίας αποτελούν μέρος της ελληνικής κοινότητας. Ένα μέρος τους ζει νομαδικά, ξεχειμωνιάζοντας με τα κοπάδια του στις ακτές της Αδριατικής και του Αιγαίου, από τη Ναύπακτο ως το Δυρράχιο και από τη Λαμία ως τη Θεσσαλονίκη και ξεκαλοκαιριάζουν στα απρόσιτα λημέρια τους. Οι άλλοι νοι στην οροσειρά της Πίνδου, κατοικούν γύρω από το μεγάλο τους κέντρο, το Μέτσοβο, στις πόλεις τους Συρράκο, Καλαρρύτες, Μοσχόπολη (κοντά στην Κοριτσά) και σε εκατό περίπου χωριά .Σε σχέση με τον εμπορικό τους ρόλο, ως αγωγιάτες, καρβανάροι ή αποθηκάριοι είναι 17ο αιώνα οι μεσίτες μεταξύ Αλβανίας και Ευρώπης. Φτάνουν μέχρι τις εμποροπανήγυρεις της Μόσχας, της Βιέννης, της Λιψίας και του Μπωκαίρ. Ο λαός αυτός αν και διαιρεμένος σε δύο φύλα τους Βλάχους Μασσαρέτες βορείως της Κοριτσάς και τους Μεγαλοβλαχίτες νοτιότερα, κοντά στο Συρράκο παραμένει ενιαίος μέσω της γλώσσας , των εθίμων και των θρύλων του και μέσω της ίδιας ημιανεξαρτησίας.(Berard, σ.299)
  • Οι Βλάχοι της Πίνδου είναι διασπαρμένοι σε μία ευρύτατη εδαφική έκταση, που τα όριά της είναι το Κρούσοβο στο Βορρά, τα Βοδενά και η Λάρισα προς την Ανατολή. Στα δυτικά και στα νότια τα όρια είναι ασαφή. Οι βλαχοποιμένες κατεβαίνουν το χειμώνα μέχρι τον Κορινθιακό κόλπο και μέχρι τους κάμπους της Αυλώνας και του Δυρραχίου (σε όλο τον ελληνισμό το Βλάχος έχει γίνει συνώνυμο του βοσκού).Οι δυτικότερες όμως πόλεις όπου έχουν εγκατασταθεί και μένουν μόνιμα Βλάχοι, είναι η Άρτα ,τα Γιάννινα και το Ελβασάν.(Berard, σ.303)
  • Οι Βλάχοι, όπως και οι Αθίγγανοι, είναι μια ράτσα άγνωστης καταγωγής και είναι άξιο απορίας πώς κανείς δεν έχει σκεφτεί να τους συνδέσει με τις δύο χαμένες φυλές του Ισραήλ, εκείνες που είναι πρόγονοι όλων των φυλών που αναζητούν το γενεαλογικό τους δέντρο. Με αυτή την εξαίρεση, δεν είναι λίγες οι θεωρίες που έχουν αναφερθεί στην προέλευση των Βλάχων. Κάποιοι τους θεωρούν ως απόγονους των παλιών Ρωμαίων αποίκων και λεγεωνάριων που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή κατά τη διάρκεια της Αυτοκρατορίας. Άλλοι υποστηρίζουν ότι είναι γιοι των Ρουμάνων βοσκών, οι οποίοι σε κάποια άγνωστη περίοδο της παγκόσμιας ιστορίας πέρασαν το Δούναβη μαζί με τα κοπάδια τους και σταδιακά εξαπλώθηκαν στη Βαλκανική χερσόνησο. Είναι μια άποψη η οποία υιοθετείται από τους ίδιους τους Ρουμάνους,οι οποίοι με βάση αυτή την υποθετική συγγένεια προσπαθούν να προβάλλουν τις έμπρακτες διεκδικήσεις τους στις κατοικημένες από Βλάχους περιοχές. Μια τρίτη υπόθεση,προτιμότερη από τις προηγούμενες, τόσο για την καινοτομία της όσο και για την ανυστεροβουλία της, δίνει στους Βλάχους θρακική καταγωγή, ομοιάζοντας στο σημείο αυτό με το γιατρό του Μολιέρου που εξήγησε την ξαφνική βουβαμάρα του ασθενούς του με το γεγονός της έλλειψης φωνής.
    Η πλειοψηφία των Βλάχων ζει νομαδική ζωή: κάποιοι ως βοσκοί, ψάχνοντας με τα κοπάδια τους βοσκοτόπια μέσα στα βουνά το καλοκαίρι και στις πεδιάδες το χειμώνα.Άλλοι ως μεταφορείς, συνεχώς κινούμενοι μπρος και πίσω με μακριές σειρές δασύτριχων αλόγων και μουλαριών. Υπάρχει επίσης σημαντικός αριθμός Βλάχων οι οποίοι έχουν εγκατασταθεί μόνιμα σε διάφορες πόλεις και χωριά, ιδιαίτερα στην περιοχή του Berat, στην Αλβανία, στο Μοναστήρι,στο Καλκάντελε,στην Κλεισούρα, το Μεγάροβο και τη Νιβέσκα στην Δυτική Μακεδονία. Στο Βλαχολίβαδο της τουρκικής και στον Τύρναβο της ελληνικής Θεσσαλίας. Στο Μέτσοβο στην Ήπειρο. Στη Τζουμαγιά,το Νευροκόπι και άλλα μέρη της Ανατολικής Μακεδονίας. Οι ορεινές περιοχές προς το βορρά στη Γουμένισσα και στα δυτικά προς το Βαρδάρη είναι παρομοίως κατάσπαρτες με Βλάχικες εγκαταστάσεις. Όλοι αυτοί οι Βλάχοι μιλούν μία διάλεκτο με συγγένεια προς τα Λατινικά, αλλά ιδιαίτερα αναμεμειγμένη με τα ελληνικά, και πολλοί από αυτούς είναι δίγλωσσοι, χρησιμοποιώντας τα ελληνικά στις εμπορικές τους συναλλαγές και στην γραφή γενικά, ενώ σε φυσιολογικές περιστάσεις επιστρέφουν στην μητρική τους γλώσσα, περίπου όπως πολλοί Σκοτσέζοι κλίνουν προς τη διάλεκτο Gaelic , παρόλο που τα Αγγλικά είναι οικεία σε αυτούς. Ένα περίεργο και ίσως όχι ασήμαντο γεγονός είναι ότι οι Βλάχοι, όταν μιλούν ελληνικά δεν προδίδουν το παραμικρό ίχνος ξένης προφοράς. Όντως είναι πιο εύκολο να εντοπίσεις ένα Βόρειο Βρετανό, όταν μιλάει τη γλώσσα του Νότου, παρά ένα Βλάχο που μιλάει ελληνικά γεγονός, το οποίο με κανένα τρόπο δεν ισχύει στην περίπτωση των Ελληνόφωνων Σλάβων.
    Με εξαίρεση την επαρχιακή διάλεκτο, όλα τα υπόλοιπα σχετικά με τους Βλάχους-κυρίως τους πολιτισμένους Βλάχους της πόλης-είναι ελληνικά: οι τρόποι τους και τα έθιμά τους,οι θρύλοι τους και τα θρησκευτικά τους τραγούδια, η εμπορική και η διανοητική τους ζωή και η θρησκεία τους είναι όλα αμιγώς ελληνικά και σε όλες τις ερωτήσεις που αφορούν την εθνικότητα αυτοί απαντούν ότι είναι περισσότερο Έλληνες από τους ίδιους τους Έλληνες. Είναι σχεδόν 20 χρόνια από τότε που η Ρουμανική προπαγάνδα ξεκίνησε να ασχολείται με τους Βλάχους, αλλά όπως έχει ήδη λεχθεί, χωρίς ιδιαίτερες επιτυχίες. Λίγοι από τους Βλάχους έχουν επιτρέψει στους εαυτούς τους να πειστούν ότι είναι Ρουμάνοι, και ακόμα κι εκείνοι, είναι βέβαιο , ότι ενέδωσαν σε άλλα – πλην των αμιγώς ιστορικών- επιχειρήματα. (Abbott, σ. 77-79)
  • Κατεβαίνοντας στη μικρή πεδιάδα στο Ελευθεροχώρι, συναντούμε Βλάχους βοσκούς που κινούνται με τα κοπάδια τους νότια. Είναι άγριοι στην όψη, ψηλοί και πολύ αδύνατοι με μακριά ξανθά μαλλιά που πέφτουν στους ώμους τους, με βαριά και κοκαλιάρικα πρόσωπα, αετίσιες μύτες δυνατές και καλοσχηματισμένες και προεξέχοντα ξυρισμένα πηγούνια. Φορούν μάλλινες φουστανέλες και περικνημίδες, κάπες σχεδόν κουρελιασμένες που τις ρίχνουν πίσω στην πλάτη σαν τήβεννο και τις στερεώνουν στον αριστερό ώμο ενώ πίσω τους τρέχουν μικρά κοπάδια από γουρούνια που μπερδεύονται μέσα στα πόδια του αφεντικού τους ενώ αυτός απλόχερα «χαρίζει» στο κοπάδι του πότε ευχές και πότε κατάρες στη βλάχικη διάλεκτο. Οι Βλάχοι αγαπούν τα γουρούνια πιο πολύ από τους Βουλγάρους και πιο πολύ από τους Μαυροβούνιους. Δεν υπάρχει βλάχικο χωριό του οποίου ακόμη και η πιο φτωχική καλύβα να μην έχει γουρούνια. (Chirol, σ. 46)
  • Η πρώτη αυθεντική μνεία για τους Βλάχους σημειώνεται το έτος 976 όταν μια αποικία ανάμεσα στην Καστοριά και την Πρέσπα –κάτω από τα Καμβούνια-αναφέρεται σε ένα Χρυσόβουλο του Αυτοκράτορα Βασιλείου Β’. (Chirol, σ.157)
  • Το Πατριαρχείο αναγνώρισε -μετά από χρόνια αγώνα και την απειλή ενός καταστροφικού σχίσματος- τις επιδιώξεις της Ελλάδος για εθνική Αυτοκέφαλη Εκκλησία.Η ίδια πεισματική στάση του προκάλεσε το βουλγαρικό σχίσμα και αποξενώνοντας τους Σλάβους της Τουρκίας έθεσε σε κίνδυνο την ίδια την υπόσταση του Ελληνισμού.Άλλη μια καταστροφική ενέργεια θα ήταν να απωλέσει η Ελλάδα την χαλαρή στήριξη των Βλάχων των οποίων η συμπάθεια την παρούσα στιγμή ήταν θετική.Οι Βλάχοι αριθμητικά δεν ήταν πάνω από 500.000 ψυχές και έλπιζαν ότι με την προσάρτηση στην Ελλάδα θα αποτίναζαν την τουρκική εξουσία.Οι στρατιωτικές υποχρεώσεις,η βαριά φορολογία,οι πιθανοί περιορισμοί που θα επιβάλλονταν στο νομαδικό τρόπο ζωής τους και άλλα δεδομένα μετρίαζαν τον ενθουσιασμό των Βλάχων για την υπαγωγή τους στην Ελλάδα.Αν η στενοκεφαλιά του ελληνικού κλήρου τους ενέπλεκε σε μια διαμάχη με τους πνευματικούς αρχηγούς τους,ο βασικός δεσμός που τους συνέδεε με την Ελλάδα θα είχε σπάσει.Ήδη η ρουμανική προπαγάνδα είχε αρχίσει το έργο της ανάμεσα στο Βλάχικο πληθυσμό και μολονότι σε κάποιες περιοχές οι απεσταλμένοι δεν έγιναν ασμένως δεκτοί, σε άλλες περιπτώσεις βρήκαν ευήκοα ώτα,αν και απευθύνονταν σε ανθρώπους που είχαν μέσα τους ισχυρό το αίσθημα της φυλής –αν όχι το ισχυρότερο από όλες τις εθνότητες της Τουρκίας.Η εμπειρία των τελευταίων ετών δείχνει πόσο γρήγορα και χωρίς αντίδραση η σπίθα των παλαιών παραδόσεων -που κρύβονταν για τόσους αιώνες κάτω από στάχτες που σιγόκαιαν- μπορεί να ξεπηδήσει και να γίνουν όλα παρανάλωμα του πυρός. (Chirol, σσ.166-167)
  • Η ρουμανική επέμβαση είχε πάρει τον χαρακτήρα της εκπαιδευτικής προπαγάνδας και ο κύριος στόχος της ήταν οι περιοχές της Μακεδονίας,διότι εκεί υπήρχε άμεση ανάγκη να ανταγωνιστεί την ελληνική επιρροή.Η κίνηση αυτή δεν ήταν καινοφανής αλλά είχε τις ρίζες της 16 χρόνια πριν στην ίδρυση του Μακεδονο-ρουμανικού συλλόγου στο Βουκουρέστι για την ενθάρρυνση της εθνικής εκπαίδευσης στους Ρουμάνους που κατοικούν νότια του Δούναβη.Σημαντική χρηματική βοήθεια ερχόταν σε ενίσχυση της προσπάθειας που είχε αρχίσει με αφορμή τα πολιτικά γεγονότα τα οποία τα τελευταία χρόνια είχαν δώσει νέα ώθηση στο ζήτημα αυτό.Το 1880 δαπανήθηκαν όχι λιγότερες από 4.000 λίρες για τους σκοπούς του Συλλόγου.Μέχρι σήμερα 15 σχολεία -από τα οποία τρία για κορίτσια- ιδρύθηκαν από τον Σύλλογο που έστειλε όλους τους δασκάλους από τη Ρουμανία(16 άνδρες και 4 γυναίκες).Τα αρρεναγωγεία είχαν 1200 μαθητές και τα παρθεναγωγεία 250.Ο ελληνικός κλήρος κατήγγειλε τις κινήσεις αυτές με τα πιο μελανά χρώματα στις τουρκικές αρχές ενώ συναγωνιζόταν με την επιρροή και τη διδασκαλία του την ρουμανική προπαγάνδα στη διάπλαση της βλάχικης νεότητας.(Chirol, σσ.167-168)
  • Οι Βλάχοι είναι δεμένοι με τους Έλληνες με τόσο ισχυρούς δεσμούς,ώστε η μελλοντική φυλετική ανάμειξη με αυτούς να θεωρείται προδιαγεγραμμένη.Ωστόσο,ο σκοπός της προπαγάνδας ήταν να κάνει την ανάμειξη δυσκολότερη.Οι Βλάχοι δεν είναι πολυάριθμοι ,ώστε να κάνουν δικό τους κράτος.Η ένωση με τους συγγενείς τους που κατοικούν πέρα από το Δούναβη είναι γεωγραφικώς αδύνατη.Η προπαγάνδα είχε σκοπό να εμποδίσει τους Βλάχους να απορροφηθούν από τους Αλβανούς ή τους Βουλγάρους.Τελικά, η κίνηση είχε αρνητικό χαρακτήρα και ως τέτοια δεν σημάδεψε με αποφασιστικό τρόπο τις τύχες των Βλάχων. (Chirol, σσ.168-169)
  • Βλάχοι: Το Βουλγαρικό κράτος αναγεννήθηκε και ευημέρησε εκ νέου υπό τους Ασσέν. Ήταν Βλάχοι στην καταγωγή και κατάφεραν να ιδρύσουν μία νέα δυναστεία και να ανακαταλάβουν όλη την αρχαία γη, συμπεριλαμβανομένης και της Μακεδονίας. Αυτό το δεύτερο Βουλγαρικό κράτος θα μειωθεί σύντομα και θα εξαφανιστεί χωρίς να καταστεί βιώσιμο. Το σερβικό στοιχείο θα διαπρέψει κάτω από τη λαμπρή δυναστεία των Νεμάνια.(Mantegazza, σ. 5)

  • Τούρκοι

    • Στο ταμείο της μητρόπολης της Καστοριάς οι Χριστιανοί και οι Τούρκοι κατέθεταν χρηματικά ποσά με επιτόκιο 10% ή 12%. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 2)

    • Στο περιβάλλον του Αγιάν της Καστοριάς συνάντησα έναν Τούρκο, που μιλούσε πολύ καλά γαλλικά, και ο οποίος χαλιναγώγησε την κακοήθεια. Αυτός ο άνθρωπος ήταν άλλοτε ακόλουθος του Αλή Εφέντη του Άργους, πρέσβης της Αυτού Μεγαλειότητος στο Παρίσι. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 21)

    • Οι Τούρκοι, που λεηλατούσαν τη Μακεδονία, υποχρέωναν τους Χριστιανούς να αποτραβηχτούν στα πιο απρόσιτα βουνά για να αποφύγουν τη σκλαβιά και τον θάνατο. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 22)

    • Οι Τούρκοι του Μπόσιγκραντ βρίσκονταν υπό την εξουσία του Αλή Πασά. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.33)
    • Το Ίσβορο αποτελείται απο τριακόσια με τετρακόσια σπίτια χωρισμένα σε δύο, σχεδόν ισομερής, ΄΄μαχαλάδες΄΄, σε απόσταση ενός μιλίου ο ένας απο τον άλλο. Ο δεύτερος ΄΄μαχαλάς΄΄ κατοικείται απο Τούρκους. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 160)
    • Καπνός καλλιεργείται κυρίως στις γειτονικές εκτάσεις των Γιαννιτσών ο οποίος είναι πολύ φημισμένος σε όλη την Τουρκία για το άρωμα του. (Leake,τομ.ΙΙΙ, σ.267)
    • Οι Τούρκοι έπαιρναν συχνά τμήματα απο αρχαία μνημεία της Πέλλας και του Παλαιόκαστρου για την κατασκευή επιτύμβιων μνημείων. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.269)
    • Τους Τούρκους του Παλαιόκαστρου τους θεωρούσαν Βούλγαρους αρνησίθρησκους. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.270)
    • Και οι Τούρκοι και οι Έλληνες,ακόμη και οι πιο πτωχοί χωρικοί,είναι γεμάτοι απο την ιστορία του Αλεξάνδρου,αν και μερικές φορές ειναι παράξενα αλλοιωμένη και συχνά ο Αλέξανδρος συγχέεται με τον Σκεντέρμπεη.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 166)
    • Οι Επιστάτες μαζί με τους Άρχοντες κατοικούν στις Καρυές. Αυτοί είναι Καλόγεροι εξουσιοδοτημένοι από τα είκοσι μοναστήρια να επιβλέπουν τις αστικές υποθέσεις του βουνού, να γνωρίζουν κάθε ζήτημα που αφορά ολόκληρη την κοινότητα, να καθορίζουν το μερίδιο που οφείλει να καταβάλει κάθε μοναστήρι στους Τούρκους και να φροντίζουν για την συλλογή του. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 123)
    • Κάθε χωριό είναι υποχρεωμένο να παραδίδει τη δεκάτη του Μπέη σε βαμβάκι το οποίο είναι έτοιμο για άμεση εξαγωγή, ούτως ειπειν, καθαρό από σπόρους και εκκοκισμένο, αντί να το παρέχουν όπως βγαίνει από τα χωράφια. Επιπρόσθετα αναπληρώνουν την απώλεια σε βάρος, η οποία προκαλείται από την αφαίρεση των σπόρων, με την προσθήκη ισόποσου καθαρού βαμβακιού. Οι Τούρκοι δικαιολογούν αυτήν την καταπίεση ισχυριζόμενοι οτι είναι κοινή πρακτική στις περιοχές που παράγουν βαμβάκι. Η μόνη απάντηση την οποία καταδέχονται να δώσουν όταν είναι οι δυνατότεροι.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 203)
    • Η Νιγρίτα είναι ένα μεγάλο ελληνικό χωριό, απέναντι ακριβώς από τις Σέρρες στα νοτιοδυτικά του σημείου που διαμορφώνει την τελευταία κλίση στην παράλληλη κλίμακα των βουνών. Χωρίζεται από ένα κενό λίγων γιάρδων από άλλο χωριό παρόμοιας περιγραφής, που ονομάζεται Σέρπα ή Τζέρπα.Ένα μίλι πιο δυτικά είναι μια τρίτη συστοιχία σπιτιών,στα οποία κατοικούν κυρίως Τούρκοι και ονομάζονται Τζέρπιστα.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.226)
    • Το Κλισαλί ήταν μια στάση στην κύρια πορεία προς την Κωνσταντινούπολη, όπου αλλάξαμε τα άλογα μας που μας παρείχε η άμαξα του ταχυδρομείου και στις 7.50, ώρα Τουρκίας, ακολουθήσαμε τους πρόποδες των λόφων, αφήνοντας στα δεξιά μερικά μικρά τουρκικά χωριά.Στις 8.30 η ανατολική άκρη της λίμνης του Αγίου Βασιλείου είναι ενάμιση μίλι στα αριστερά, και κοντά του ένα μικρό τουρκικό χωριό με το όνομα Doanji Oglu. Οι δασώδεις πλευρές του όρους του Χορτιάτη αυξάνονται απότομα από την απέναντι ακτή της λίμνης, και πάνω από το δυτικό τέρμα της λίμνης αναπαριστάνεται μια νοτιοδυτική κατεύθυνση. Στις 9.10 είμαστε απέναντι από την κορυφή. Έχοντας κατέβει ελώδεις εκτάσεις, προς το βορειοδυτικό άκρο της λίμνης, φτάσαμε απέναντι από το τέρμα της λίμνης στις 10.5, και μετά μπήκαμε σε μια κοιλάδα που περιείχε πολλές διασκορπισμένες κωμοπόλεις και τσιφλίκια,γνωστά συλλογικά με το όνομα Λαγκαδά. Οι Τούρκοι που το κατοίκησαν έχουν την φήμη των άγριων και αφιλόξενων κατοίκων. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.232)
    • Φιλοξενήθηκα στο Σοχό, στο σπίτι του Έλληνα προεστού Χαρίσου (Khariso), ο οποίος είχε δώσει στο όνομά του ως πρόθεμα το τουρκικό τίτλο -Χατζής- επειδή είχε ζήσει στην Ιερουσαλήμ.Η πλευρά του βουνού που επικλίνει από το χωριό καλύπτεται από αμπελώνες, κάτω από τους οποίους υπάρχει μια γόνιμη κυματώδης περιοχή που εμπίπτει στο κάμπο της Μπεσίκης(Μικρή Βόλβη), στο οποίο κατεβαίνει.Μέσω μιας ευχάριστης περιοχής αποτελούμενης απο χωράφια με καλαμπόκια διάσπαρτα μεταξύ ελαιώνων, μεμονωμένων δέντρων και αναρίθμητων χωριών κατοικοιμένων εξολοκλήρου από Τούρκους, πολλούς από τους οποίους συναντήσαμε στο δρόμο τους για το παζάρι στο Σοχό με τα μάλλινα υφάσματά και το καλαμπόκι τους. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 231)
    • Οι Τούρκοι ήταν πιθανότατα ενήμεροι ότι το Άγιο Όρος πλήρωνε πολύ λιγότερο σε σχέση με τον αριθμό των ατόμων που ζούσαν εκεί, αλλά όντας η κατοικία ατόμων αφιερωμένων στη θρησκεία, δικαιούνταν να απολαμβάνουν τουρκικά προνόμια. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 252)
    • Κατά τη μάχη του Αούστερλιτς, η τουρκική κυβέρνηση απέκτησε θράσος και υποστηριζόμενη από τους Γάλλους, προσπάθησε να διευθετήσει δύο ζητήματα πάνω στα οποία είχαν στηρίξει τις ελπίδες τους, χωρίς,ωστόσο μεγάλη πιθανότητα να τα λύσουν.
      1. Η επέκταση του τάγματος των Νιζάμηδων, οι φόροι και η στρατιωτική πειθαρχία στη Ρούμελη 2. Η απόσυρση της προστασίας από τους ευρωπαίους ηγεμόνες στους ραγιάδες και κυρίως των ρωσικών σημαίων από τα ελληνικά πλοία. Για την επίδραση του πρώτου ζητήματος μια πολύ μεγάλη δύναμη από την Ασία στάλθηκε στη Ρούμελη και για το δεύτερο ζήτημα ένα φιρμάνι είχε εκδοθεί ήδη από τον Μάρτιο.Οι γενίτσαροι της Κωνσταντινούπολης και κυρίως όλοι οι Τούρκοι της χώρας από την Ανδριανούπολη μέχρι την πρωτεύουσα, ενώθηκαν ενάντια στους Νιζάμηδες ενώ οι Ασιάτες ηττήθηκαν και διασκορπίστηκαν πριν βρεθούν πέρα από την Συλήβρια, όπου οι υπόλοιποι είχαν περικυκλωθεί με κίνδυνο να αποκοπούν, ενώ οι εχθροί απειλούσαν να προελάσουν στην Κωνσταντινούπολη και να παύσουν τον Σουλτάνο ως άπιστο.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.237-8)
    • Όλοι οι μουσουλμανικοί ναοί ήταν αρχικά ελληνικές εκκλησίες, ενώ δύο από αυτούς ήταν ειδωλολατρικοί ναοί και μετατράπηκαν σε εκκλησίες. Ο πιο αξιόλογος είναι αυτός που είναι ακόμη γνωστό στους Έλληνες με το όνομα παλεά Μητρόπολις ή πιο κοινά Eski Metropoli, μια ονομασία δοσμένη από τους Τούρκους.Από τότε,στην εποχή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, φαίνεται να ήταν ο καθεδρικός ναός του μητροπολιτικού επισκόπου.Πρόκειται για μια ροτόντα χτισμένη από ρωμαϊκούς πλίνθους, με δύο πόρτες, η μια στα νότια και η άλλη στα δυτικά. Το πάχος των τοίχων είναι 18 πόδια, το ύψος περίπου 50 πόδια, η διάμετρος 80 πόδια. Πάνω από αυτούς τους τοίχους υπήρχε ένα μεγάλο οικοδόμημα μικρότερων διαστάσεων, το μεγαλύτερο τμήμα του οποίου όπως και ο τρούλος που το διακοσμεί προστέθηκαν πιθανώς όταν το κτίριο βρέθηκε στην υπηρεσία του χριστιανισμού. Φωτίζεται από παράθυρα στο μεσαίο ύψος του κτιρίου , το οποίο είναι περίπου 80 πόδια. Πιθανώς είναι και τα παράθυρα αυτά χριστιανική επιδιόρθωση ενώ ο αρχαίος ναός φωτιζόταν από τον τρούλο.Το εσωτερικό του τρούλου είναι κοσμημένο με αναπαράσταση των κτιρίων και των αγίων σε μωσαϊκό, διασπαρμένα με επιγραφές που επεξηγούν τα θέματα, κάτι σύνηθες στις ελληνικές εκκλησίες. ‘Ομως τώρα πια είναι τόσο κατεστραμένα για να μπορούν να διαβαστούν αν και οι Τούρκοι δεν έχουν καταστρέψει κανένα από αυτά τα στολίδια, ούτε και την εικόνα του Παντοδύναμου που καταλάμβανε μια γωνιά του ναού έναντι της θύρας όπου κάποτε βρισκόταν ένα παγανιστικό είδωλο. Σε ένα σημείο αντικατέστησαν ένα πεσμένο μωσαϊκό με εικονογραφία σε απομίμηση του. (Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.240-1)
    • Η Αγία Σοφία είναι μουσουλμανικός ναός, όπως λέγεται από τους Τούρκους, όπως και ο φημισμένος ναός στην Κωνσταντινούπολη ήταν πριν εκκλησία αφιερωμένη στην Θεία Σοφία. Οι ‘Ελληνες ισχυρίζονται ότι χτίστηκε από τον αρχιτέκτονα της Αγίας Σοφίας της Κωνσταντινούπολης.Τουλάχιστον το σχέδιό του είναι παρόμοιο, με ελληνικής τεχνοτροπίας σταυρό και οκτάστηλη στοά πριν από την θύρα και θόλο στο κέντρο, με μωσαϊκό που απεικονίζει διάφορα αντικείμενα πολύ κατεστραμένα.Ενδιάμεσα διακρίνονται διάφοροι άγιοι και φοίνικες.Οι Τούρκοι αντίθετα με τη συνήθειά τους να καταστρέφουν ή τουλάχιστον να επικαλύπτουν με στρώμα γύψου τις μορφές στις ελληνικές εκκλησίες που έχουν μετατρέψει σε τζαμιά, έχουν επιτρέψει σε όλες τις μορφές της Αγίας Σοφίας να παραμείνουν, με εξαίρεση ένα κεντρικό τμήμα που αντικατέστησαν με αραβική επιγραφή, ενώ έχω εντυπωσιαστεί από ένα τεράστιο ανθρώπινο πρόσωπο που κοιτά προς τα κάτω, όπως συχνά έχω παρατηρήσει σε ελληνικούς ναούς, και το οποίο επιγράφεται Παντοκράτωρ. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.241-2)
    • Ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης υπολογίζεται σε 80.000 αλλά πιθανότατα δεν υπερβαίνει τις 65.000 εκ των οποίων 35.000 είναι Τούρκοι, 15.000 είναι Έλληνες και 13.000 είναι Εβραίοι ενώ οι υπόλοιποι είναι Φράγκοι και Αθίγγανοι. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.248)
    • Ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης υπολογίζεται σε 80.000 αλλά πιθανότατα δεν υπερβαίνει τις 65.000 εκ των οποίων 35.000 είναι Τούρκοι, 15.000 είναι Έλληνες και 13.000 είναι Εβραίοι ενώ οι υπόλοιποι είναι Φράγκοι και Αθίγγανοι. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.248)
    • Όλοι οι Τούρκοι της Μακεδονίας που φέρουν όπλα, είναι Γιουρούκοι, Σπαχήδες ή Γενίτσαροι. Οι Σπαχήδες είναι το ιππικό που ιδρύθηκε από τους κατόχους των ζαϊμιών και των τιμαρίων, όταν ζητήθηκε από την κυβέρνηση. Οι Γιουρούκοι καλλιεργούσαν την γη τους κυρίως σε ορεινές περιοχές. Οι Γενίτσαροι είναι οι φρουροί των οχυρωμένων τοποθεσιών, ανάμεσα στους οποίους είναι κυρίως καταταγμένοι το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλών των οικογενειών που ασχολούνται με το εμπόριο και τη βιομηχανία, ή κάτοχοι ιδιοκτησίας στη γειτονική πεδιάδα. Ο Χατζή Μουσταφά,ο Μπας τσαούς των Γενίτσαρων έχει επτά τσιφλίκια 20.000 πιάστρων το έτος παρόλο που ζει και με εκείνα των οκτώ ή δέκα χιλιάδων.Με μια κυβέρνηση που κάνει τον καθένα να νιώθει ανασφαλής να επενδύσει τον πλούτο του και αφήνει περιουσία και ζωή αβέβαιες, οι ακρότητες της τσιγγουνιάς και της σπατάλης είναι φυσικό να υπάρχουν. Οι Τούρκοι όπως και οι Εβραίοι, φτάνουν στα άκρα με την τσιγγουνιά ενώ η σπατάλη δεν είναι διόλου ασυνήθιστη στους νεαρούς Οσμανλήδες.Επισήμανα έναν κατώτερο υπάλληλο στο δικαστήριο που μέσα σε λίγα χρόνια κατασπατάλησε 2000 χρηματικά έπαθλα και επτά τσιφλίκια. Αυτοί οι Τούρκοι ιδιοκτήτες γης είναι, ωστόσο, αυτοί με την μεγαλύτερη σταθερότητα στην Τουρκία. Και οι Φράγκοι έμποροι που παζαρεύουν για το καλαμπόκι, το βαμβάκι, και τον καπνό τους, μπορούν, χωρίς πολύ ρίσκο, να προάγουν τις καλλιέργειές τους. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.249)
    • Η Πολιτεία, ή η ελληνική κοινωνία, κυβερνάται από την μητροπολιτική επισκοπή, που μαζί με τους άρχοντες καθορίζει όλες τις πολιτικές διαμάχες για τις οποίες οι Τούρκοι δεν ενδιαφέρονται, εκτός εάν οι χριστιανοί το θεωρούν σωστό να προσφύγουν στο δικαστήριο. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 250)
    • Όσον αφορά τους Τούρκους [της Θεσσαλονίκης], δεν έχουν ακόμη κάποιο μνημείο. Οι Τούρκοι αν και έχουν δανειστεί πολλά και καταστρέψει περισσότερα, δεν έχουν κατασκευάσει τίποτα- ούτε καν φυλακή. Σχεδόν όλα τα τζαμιά, όπου υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός, ήταν κάποτε χριστιανικές εκκλησίες. Οι “Επτά Πύργοι” και ο “Λευκός ή Ματωμένος Πύργος” , οι δύο κύριες φυλακές της επαρχίας, ήταν επίσης Βυζαντινά φρούρια. Οικοδομήματα κατασκευασμένα με πρωτοβουλία των Τούρκων είναι μετρημένα στα δάχτυλα του ενός χεριού: το Κονάκι, ή διοικητήριο, ένας στρατώνας, ένα στρατιωτικό νοσοκομείο, και ένα συντριβάνι συνθέτουν τη λίστα της Οθωμανικής συνεισφοράς στην αρχιτεκτονική της πόλης. Όλα αυτά τα κτίρια είναι αρκετά μοντέρνα και δεν έχουν τίποτα το χαρακτηριστικό από Τουρκία. Για τις Βυζαντινές εκκλησίες της Θεσσαλονίκης, οι οποίες έχουν ιδιοποιηθεί από τους Τούρκους, υπάρχουν λεπτομερείς περιγραφές στα έργα πολλών “σοφών”, Αγγλικές και ξένες, οι οποίοι κατά διαφορετικά διαστήματα επισκέφτηκαν την πόλη.
      (Abbott, σ. 12-17)
    • Η εμφάνιση των Τούρκων στη Μακεδονία προηγείται της κατάκτησης της απ’ αυτούς. Πολύ πριν από την εγκαθίδρυση οθωμανικής ή και σελτζούκικης αυτοκρατορίας στη Μικρά Ασία, Τούρκοι είχαν εισδύσει στη Μακεδονία από στεριά και θάλασσα. Περί τα μέσα του 9ου αιώνα, λένε οι βυζαντινοί συγγραφείς, Πέρσες, που εμφύλιοι πόλεμοι είχαν εκδιώξει από τη χώρα τους, ζητούν από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο άσυλο στην αυτοκρατορία, το οποίο και τους παραχωρείται. Τους εγκαθιστούν ως αποίκους στις όχθες του Βαρδάρη. Εκχριστιανίζονται αλλά διατηρούν τα χριστιανικά τους ήθη και την ημινομαδική ζωή τους. Υπό την ονομασία «Βαρδαριώτες» δίνουν στην αυτοκρατορική φρουρά μια φάλαγγα, η οποία φρουρεί τις πύλες του Ιερού Παλατίου. Οι υποτιθέμενοι αυτοί Πέρσες ήσαν Τούρκοι, σύμφωνα με τη γνώση που διατύπωσε ο κ. Ραμπώ (L’ Empire grec au Xe siècle, σ. 215) και που έχει γίνει αποδεκτή. Είναι αδύνατο να εντοπισθεί σήμερα η ακριβής θέση των αποικιών τους.
      Οι διάδοχοι του Θεόφιλου πρέπει να δέχθηκαν κι άλλους τέτοιους φιλοξενούμενους. Στα 1065 οι Ούζοι-τουρκικό φύλο-περνούν το Δούναβη, κατατροπώνουν ένα ελληνοβουλγαρικό στράτευμα και, όντας περίπου εξακόσιες χιλιάδες, πλημμυρίζουν τη χερσόνησο μέχρι τη Θεσσαλονίκη. Στα 1123 έρχεται ένα άλλο φύλο, που οι Βυζαντινοί το ονόμασαν φύλο των Πετσενέγκων. Από τους καταυλισμούς τους μεταξύ Δνείπερου και Δούναβη περνούν ασταμάτητα από την άλλη πλευρά του ποταμού και κατεβαίνουν μέχρι το Αιγαίο. Στα 1243 καινούργιοι Τούρκοι υπό τις ονομασίες Κουμάνοι, Ούζοι ή Ογούζοι έρχονται για να απογκρεμίσουν στη Μακεδονία ό,τι έχουν αφήσει όρθιο οι Βούλγαροι και οι λατίνοι Σταυροφόροι. (Berard, σ. 194-195)
    • Οι Τούρκοι που συναντούμε σήμερα στα δυτικά του Βαρδάρη, έχουν έρθει οι περισσότεροι από την Ανατολή. Οι πρώτοι ήρθαν από τη θάλασσα. Στα 1331, εβδομήντα πλοία του μπέη του Καράσι αποβίβασαν στην ακτή της Θεσσαλονίκης συμμορίες, που λεηλατούν τη Βέροια. Στα 1343 και 1352 καινούριες εφορμήσεις. Ακολουθεί η μεγάλη κατάκτηση με τις εισβολές του Μουράτ και του Βαγιαζήτ. Ύστερα από είκοσι χρόνια ολόκληρη η Μακεδονία ήταν υποταγμένη (1370). (Berard, σ. 198)
    • Η τουρκική φυλή σχηματίζει δυτικά του Βαρδάρη δύο βασικές φυσικές κηλίδες. Η μία, στην παραθαλάσσια πεδιάδα του ποταμού, έχει ως κέντρο τα Γενιτσά (Γενιτσέ-Βαρδάρ), ως όρια στα ανατολικά του Βαρδάρη και τον Καρασμάκ, δυτικά και βόρεια τη Μογλενίτσα και τις πλαγιές των βουνών Παζίκ. Η ευφορία της πεδιάδας αυτής προσείλκυσε φυσιολογικότατα τον Τούρκο καλλιεργητή. Ο καπνός του Βαρδάρη είναι διάσημος σε όλη την Τουρκία.
      Η άλλη κηλίδα, πολύ πιο απλωμένη, είναι σχεδόν τετράγωνου σχήματος. Τα ανατολικά της όρια πηγαίνουν από τα Βοδενά στα βόρεια ως το βουνό Κάφα ή τη Λαμπάνιτσα στα νότια. Τα δυτικά της όρια, από την καμπή του Βίστριτζα προς τη Ντομένιτσα, μέχρι τη Μπάνιτσα στον κάμπο του Μοναστηρίου. Η στρατιωτική αυτή αποικία φρουρούσε έτσι τα περάσματα των Βοδενών και της Βέροιας ανάμεσα στα ανατολικά και στα δυτικά, και τη μεγάλη οδό Βορρά- Νότου από το Μοναστήρι στη Λάρισα. Παράλληλα, με την οδό αυτή κάποιες προφυλάξεις ξεχειλίζουν προς τα βόρεια και ανεβαίνουν μέχρι το Μοναστήρι μέσω Φλώρινας, Κλετσίνας, Λέζεκ. Το ίδιο και προς τα νότια, οι τουρκικές νησίδες της Ελασσόνας και του Τύρναβου ένωναν άλλοτε τους Τούρκους των Σερβίων με τη σημαντικότατη ομάδα της Λάρισας και της Θεσσαλίας.
      Μεταξύ των τεσσάρων γωνιών των Βοδενών, της Λαμπάνιτσας, της Ντομένιτσας και της Μπάνιτσας δεν είναι όλος ο πληθυσμός ούτε όλος ο τόπος τουρκικός. Οι κατακτητές πήραν τις καλύτερες γαίες, τους κάμπους και τις όχθες των ποταμών και άφησαν το βουνό στο χριστιανό. Στην πεδιάδα ο χριστιανός αγρότης παρέμεινε προσκολλημένος στο έδαφος, στην υπηρεσία του αγά ή του μπέη. Τα περισσότερα χωριά ήσαν χριστιανικά, ενώ οι Τούρκοι συγκεντρώθηκαν στις κωμοπόλεις ή στις πόλεις, στα Σέρβια, το μεγαλύτερο κέντρο τους, τη Βελβενδό, τη Βέροια, τη Νάουσα, τα Βοδενά, την Πτολεμαΐδα(Καΐλάρια), τη Τζούμα και την Κοζάνη. Και οι κωμοπόλεις όμως και οι πόλεις δεν τους ανήκουν ολόκληρες. Αναγκάστηκαν να υπομείνουν την παρουσία ορισμένων χριστιανών, χάρη στο εμπόριο και τη βιομηχανία, κι έπειτα την εισροή ή τη συγκέντρωση Ελλήνων και Βλάχων. Τα Σέρβια είναι κατά το ένα τρίτο χριστιανικά, η Βέροια και η Κοζάνη κατά το ήμισυ, τα Βοδενά και η Κοζάνη κατά τα τρία τέταρτα.
      Σ’ ολόκληρη την υπόλοιπη Μακεδονία δεν υπάρχει τούρκικη συσσωμάτωση που να συγκρίνεται μ’ αυτές, που περιγράψαμε πιο πάνω. Οι Τούρκοι είναι διασκορπισμένοι σε όλη τη χώρα κατά μικρές ομάδες, στρατιωτών ή γεωργών, είτε στα στρατηγικά σημεία είτε στο κέντρο των πιο εύφορων γαιών.
      (Berard, σ. 199-201)
    • Εκτός από το Μοναστήρι και την πεδιάδα του, το Βέλες και τη συμβολή των ποταμών του, η Βόρεια Μακεδονία αδειάζει λίγο λίγο από τους Τούρκους. Και στο Βέλες ακόμη οι Τουρκοί ξαναπέρασαν το ποτάμι και έστησαν για μερικές γενιές τις λασποκαλύβες τους ανάμεσα στο Βαρδάρη και την Μπρεγάλνιτσα. (Berard, σ. 201-202)

  • Αλβανοί

    • Στο οδοιπορικό του Αντωνίνου η πόλη Κέλετρον ονομάζεται “κάστρα”, απ’ όπου οι Αλβανοί εμπνεύστηκαν το “Κάστρον”. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 5)

    • Οι Αλβανοί που είναι εγκατεστημένοι στις όχθες του Γενούσου αγαπούν τον τόπο τους. Είναι γεννημένοι για τον πόλεμο, παίρνουν τα όπλα τους όταν πηγαίνουν τα κοπάδια για την βοσκή και στην άκρη του χωραφιού που οργώνουν βρίσκεται το τουφέκι και το σπαθί τους. Είναι μαθημένοι στις μακρινές εκστρατείες, συνηθισμένοι να στρατοπεδεύουν όπου τύχει, είναι έτοιμοι να ξεκινήσουν στο παραμικρό σύνθημα και ακολουθούν όποια φωνή τους καλέσει πρώτη στη μάχη. Από τους πατεράδες τους ακούνε τις ιστορίες των πολέμων τους και καθώς τους εξυμνούν τα πλούτη των μακρινών χωρών, η δίψα για το χρυσάφι διεγείρει τη φαντασία τους. Χωρίς να γυρεύουν να μάθουν τίποτε για τις αποστάσεις, χωρίς να φοβούνται τις άγνωστες χώρες ορμάνε πέρα από τον Δούναβη για να υπηρετήσουν τους Οσπονδάρους της Βλαχίας ή στη Λιβύη με την προσδοκία ότι θα ξανανταμώσουν με τους δικούς τους, φορτωμένοι λάφυρα και ασήμι. Χαίρονται όταν τους βλέπουν πλουσιοντυμένους και όταν μπορούν να βοσκήσουν τα κοπάδια τους φορώντας σακάκι με σειρήτια, γιατί όσα πλούτη και αν αποκτήσουν, πάλι θα κλείσουν τον κύκλο τους και θα ξαναγυρίσουν στην γλίτσα. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.44-45)

    • Φρουρά Αλβανών ήταν εγκατεστημένη στον πύργο που βρισκόταν πίσω από το μοναστήρι του Αγίου Ναούμ, κοντά στην Κορυτσά και ήταν υπεύθυνη για την είσπραξη των διοδίων. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.49)
    • Χριστιανοί Αλβανοί απαντώνται στη Μακεδονία και εξασκούν διάφορα επαγγέλματα. Ζουν ειρηνικά με τους μουσουλμάνους Αλβανούς είτε αυτοί υπηρετούν στη στρατιωτική διοίκηση είτε ασκούν οποιοδήποτε άλλο επάγγελμα. Οι ορεσίβιοι Αλβανοί κατεβαίνοντας στα πεδινά αναμείχθηκαν με το εκεί αλβανικό στοιχείο. Οι Τουρκαλβανοί μοιάζουν να μην έχουν ξεχάσει πως κάποτε ήταν χριστιανοί ενώ είναι φανερό ότι προτιμούν να διαβιούν στα βουνά. Ωστόσο, το γεγονός ότι ο τουρκικός πληθυσμός της Μακεδονίας είχε μειωθεί, οδήγησε πολλούς ορεσίβιους Αλβανούς στο να εγκατασταθούν στα πεδινά.(Cousinery, τομ.Ι, σ. 18-19)
    • Οι Αλβανοί είναι κυρίως βοσκοί, στρατιώτες και βαλανείς. Η φορεσιά τους τους κάνει να ξεχωρίζουν εύκολα από τα άλλα έθνη. Οι φτωχοί στρατιώτες και οι εργάτες φορούν ρούχα από ένα χονδροειδές μάλλινο ύφασμα, χωρίς χρώματα, το οποίο υφαίνουν οι γυναίκες που υπάρχουν σε κάθε οικογένεια. Σαν βοσκοί οι Αλβανοί είτε έχουν δικά τους κοπάδια είτε εργάζονται ως υπηρέτες σε ξένα κοπάδια. Ως στρατιώτες μοιάζουν σαν να έχουν γεννηθεί για να πολεμούν παρόλο που ασχολούνται και με άλλες δραστηριότητες. Όσο για εκείνους που εργάζονται στα λουτρά κανείς δε «ζηλεύει» την τύχη τους, καθώς θεωρείται πως η δουλειά που κάνουν-με τις συνεχείς εφιδρώσεις-δεν κάνει καλό στην υγεία. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 19)
  • Πολύ σύντομα μετά την εισοδό μας σε ένα δάσος με μεγάλες καστανιές, φτάσαμε στις 9.40 στην Καστανιά, ένα μικρό χωριό του οποίου όλα τα σπίτια, εκτός απο δύο τρία, είναι τώρα εγκαταλελειμένα, ως αποτέλεσμα των απαιτήσεων που επανελλημένα γίνονταν σε αυτούς για τρόφιμα είτε απο ληστές είτε απο Αλβανούς πολεμιστές.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σελ.296)
  • Η Πύλη, αφού πείστηκε για την αποτυχία του σχεδίου, διέταξε τον Μουσά να αναλάβει τη διακυβέρνηση της Θεσσαλονίκης και τον Καπετάνιο Πασά να επιστρέψει στην Κωνσταντινούπολη με το στόλο του.Ο Μουσά έφτασε με το στόλο του μέχρι την Κω. Επιβεβαιώνει ότι οι δυνάμεις του Μεχμέτ υπολογίζονται σε 4000 Αλβανούς και 5000 άλλους και ότι είναι ανεπιθύμητος λόγω των επιθέσεων του και επειδή κατέστρεψε το εμπόριο και κανένα προϊόν από την Ερυθρά θάλασσα δεν μπορεί να περάσει την έρημο, καθώς οι έμποροι φοβούνται την λεηλασία από τον Πασά του Καΐρου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σελ.237)
  • Σε μια πεδιάδα που βρίσκεται σε ψηλό υψόμετρο συναντάμε πολλούς ψηλούς και άφοβους Αλβανούς.Υπάρχουν πολλές αγροικίες αλλά καθόλου χωριά.Οι Αλβανοί προτιμούν την απομόνωση στη μικρή φάρμα τους ανάμεσα στα βουνά παρόλο που μπορεί να είναι μακρυά από γείτονες.Όταν ο Αλβανός οργώνει το χώμα με το βουβάλι του πάντα παίρνει μαζί του το όπλο του,διότι δε γνωρίζει ποιον θα συναντήσει στο δρόμο του. (Frazer,σ. 235)
  • Οι Τουρκικές Αρχές φοβούνται ένα ξέσπασμα των Αλβανών, ώστε θα έκαναν το ο,τιδήποτε προκειμένου να διατηρηθεί η ειρήνη και η ησυχία.Έτσι εξηγείται και το γεγονός ότι δεν κάνουν ιδιαίτερη προσπάθεια να συλλέξουν τους φόρους όπως κάνουν στους υπόλοιπους υπηκόους.Ακόμη και αν ένας Αλβανός σκοτώσει έναν Τούρκο θα θεωρήσουν πως ο Τούρκος τον προκάλεσε.Ο Σουλτάνος προσπαθεί να συμφιλιωθεί με τους Αλβανούς με το να έχει Αλβανούς σωματοφύλακες στην Κωνσταντινούπολη κα καλώντας τους Μπέηδες στην πρωτεύουσα όπου τους παρασημοφορεί.(Frazer,σ. 249)
  • Ο Αλβανός δεν έχει τέχνη, λογοτεχνία, εθνική πολιτική, δεν έχει συναίσθηση της διαφορετικότητας του ,όπως έχουν οι γείτονες του.Αλλά παρ’όλα αυτά η τιμή του είναι ιερή. Και στην έννοια της τιμής περικλείονται πολλά. Δεν είναι κλέφτης παρόλο που καρπώνεται τα υπάρχοντα του ανθρώπου που σκοτώνει. Δε ληστεύει άνθρωπο που δεν οπλοφορεί. Δε φέρεται άσχημα στη γυναίκα αλλά ο νόμος της παράδοσης του επιτρέπει να σκοτώσει τον άνδρα που ανακατώνεται με τη δική του γυναίκα. Έτσι κρατά τα μάτια του και τα χέρια του μακρυά από τις γυναίκες των άλλων. Δεν είναι ο φόβος των αντιποίνων που κάνουν τον Αλβανό ηθικό-ο συριγμός της σφαίρας δεν είναι αποτρεπτικός- η τιμή του προσβάλλεται από την ιδέα πως όταν επιτίθεται σε γυναίκα επιτίθεται σε άτομο που δε μπορεί να αμυνθεί.(Frazer,σ. 256-257)
  • Η γλώσσα των Αλβανών είναι αδιαμόρφωτη και νοθευμένη. Υπάρχει εθνικό αλφάβητο αλλά σπάνια χρησιμοποιείται .Στη μια πλευρά της χώρας χρησιμοποιείται το λατινικό αλφάβητο ενώ στην άλλη πλευρά το ελληνικό.Σε πολλές περιοχές ιταλικά στοιχεία έχουν ενσωματωθεί στη γλώσσα,σε άλλες ελληνικά και σε άλλες σλαβονικά.Ως εκ τούτου Αλβανοί που μένουν πενήντα ή εξήντα μίλια μακρυά δεν καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλο.Επιπλέον,υπάρχουν φυλετικές διαφορές ανάμεσα στους Γκέγκηδες που ζουν στον άγριο βορρά και τους Τόσκηδες στο λιγότερο τραχύ νότο.Θα έλεγε κανείς πως ανήκουν σε διαφορετικές εθνότητες.Κα πράγματι αυτό συμβαίνει.Θα ήταν εύκολο να αποδείξει κανείς πως οι Αλβανοί δεν είναι ένας λαός αλλά μισή ντουζίνα λαοί.Είναι οι απόγονοι απελπισμένων φύλων που ζούσαν προκλητικά και εκτός νόμου και δεν εξολοθρεύτηκαν ούτε αφομοιώθηκαν από τον κατακτητή αλλά διατήρησαν την ανεξαρτησία τους αποκλεισμένοι από το «οχυρό» των αλβανικών βουνών. (Frazer,σ. 257-258)
  • Οι αλβανικές φυλές δεν έχουν κοινή θρησκεία.Άλλοι είναι μουσουλμάνοι και άλλοι χριστιανοί.Μέσα στην ίδια πατριά μπορεί να υπάρχουν και οι δυο θρησκείες.Η πιο σημαντική από τις βόρειες φυλές,οι Μιρδίτες είναι χριστιανοί : ρωμαιοκαθολικοί.Κάτω στο νότο είναι χριστιανοί και λόγω του ότι συνορεύουν με την Ελλάδα είναι ορθόδοξοι.Οι μουσουλμάνοι Αλβανοί επηρεάζονται από τους χριστιανούς γείτονες τους.Πίνουν κρασί και μπύρα και ορκίζονται στην Παναγία.Ο Αλβανός είναι αγράμματος και προληπτικός.Πιστεύει ότι στα βουνά κατοικούν δαίμονες και θεωρεί ότι οι ξένοι –κυρίως οι Ιταλοί-θέλουν να διώξουν τους Τούρκους και να πάρουν οι ίδιοι τον έλεγχο της χώρας.Μισεί την εξουσία και προτιμά την κατ΄όνομα κυριαρχία των Τούρκων από την πιο αυστηρή εξουσία την Ιταλίας και της Αυστρίας.Η γεωργία είναι φτωχή και θεραπεύει μόνο τις άμεσες ανάγκες.Δεν υπάρχει βιομηχανία –εκτός από την παραγωγή μεταξωτών στο Ελμπασάν.Όσο για το εμπόριο ,είναι κάτι που δεν το κατανοούν. (Frazer,σ. 258-259)
  • Τα έθιμα Μιρδιτών και Τόσκηδων διαφέρουν σημαντικά.Οι Μιρδίτες προσπάθησαν να δημιουργήσουν κάποιο είδος κυβέρνησης αλλά όσα έγιναν αποφασίστηκαν από τους αρχηγούς των πιο ισχυρών πατριών.Οι νόμοι τους είναι σπαρτιατικοί και συχνά σκληροί.Ένα περίεργο έθιμο είναι αυτό της υιοθεσίας αδελφών.Η σχέση θεωρείται τόσο αδελφική ,ώστε τα παιδιά των αδελφοποιητών απαγορεύεται να παντρευτούν.Οι Τόσκηδες είναι πιο εργατικοί από τους Μιρδίτες και κάποιοι από τους μπέηδες τους είναι πολύ πλούσιοι. (Frazer,σ. 259)
  • Παρόλο που οι Αλβανοί θα ήθελαν να αποτινάξουν ακόμη και την εξουσία των Τούρκων ,αυτή ακριβώς η εξουσία είναι που εμποδίζει την περιοχή να μετατραπεί σε πεδίο δολοφονιών και λεηλασίας ανάμεσα στις πατριές και κρατά μακρυά τους Ιταλούς που θέλουν να καταλάβουν τη χώρα τους.Έτσι η Αλβανία δεν συμμετέχει στο Βαλκανικό πρόβλημα.Οπωσδήποτε ,όμως, σε ένα γενικό μακεδονικό ξεσηκωμό ο λαός θα κυνηγούσε τους Τούρκους.Αλλά λόγω του ότι δεν ήταν ενωμένοι δεν είχαν πολιτική επιρροή. (Frazer,σ. 259)
  • Σε μια τόσο πολεμοχαρή περιοχή ήταν αδύνατο να μη σημειώνονται έκτροπα.Ο πρώτος πρέσβης που στάλθηκε από τη Σερβία στην Πρίστινα δολοφονήθηκε από τους Αλβανούς μέσα σε 6 μήνες επειδή αρνήθηκε να φύγει κατόπιν εντολής τους.Λόγω προσωπικής αντιπάθειας έδιωξαν τους Τούρκους διοικητές Πρίστινας και Πριζρένης.Οι Τουρκικές αρχές δεν ενημερώθηκαν για τα γεγονότα. (Frazer,σ. 259-260)
  • Η απόσταση ανάμεσα στη Στρούγκα και την Αχρίδα είναι δύο ώρες (12-15 χιλιόμετρα) και ο δρόμος είναι χωματόδρομος ανάμεσα σε καλαμιώνες και λασπόνερα. Και εδώ δουλεύουν στην επίστρωση του δρόμου. Έχουν φέρει όμως εδώ Αλβανούς με τη βία και τους επιβλέπουν χωροφύλακες. Οι χωροφύλακες που τους έφεραν με τη βία, πρέπει να τους πάνε πίσω πάλι με τη βία την ημέρα που οι χωρικοί του γύρω τόπου, έχοντας κουραστεί από τη γειτνίαση αυτή, θα εκλιπαρήσουν από τον έπαρχο να τους απαλλάξει, θα προσφέρουν λεφτά και θα αναλάβουν να τελειώσουν αυτοί το δρόμο.
    (Berard, σ.148-149)
  • Αλβανοί [στο Μοναστήρι] με άσπρες βράκες, κόκκινα σαλβάρια και φουστανέλες- οι πλουμιστές τους φέρμελες, τα πιστόλια τους, τα τουφέκια τους και οι ζώνες τους λαμποκοπούν χρυσάφι, όλοι τους από πάνω ως κάτω αστραποβολούν σαν ήλιοι.
    (Berard, σ. 174)
  • Οι Χριστιανοί Αλβανοί είναι και αυτοί ευημερούσα κοινότητα, υπάρχουν όμως μόνο δύο-τρεις έμποροί τους στο Μοναστήρι. (Walker,σ. 78)
  • Μια αγέλη ρακένδυτων χαμάληδων τεμπέλιαζε στον μπροστινό τοίχο ενός κτιρίου ή ξάπλωνε βαριεστημένα στο έδαφος καπνίζοντας ή ιδρώνοντας στον ήλιο.Αυτοί οι αχθοφόροι είναι κυρίως Γκέγκηδες, δηλαδή Βόρειοι Αλβανοί.Ψηλοί, κοκαλιάρηδες και αγροίκοι με τα κεφάλια τους εντελώς ξυρισμένα αλλά με έναν μοναδικό βόστρυχο στην κορυφή του κεφαλιού,ο οποίος τους έδινε εμφάνιση μιας φυλής κόκκινων Ινδιάνων απογυμνωμένων από τα φτερά τους. (Abbott, σ. 5)

  • Βούλγαροι

    • Η πλειονότητα των κατοίκων του χωριού Λάγγα, το οποίο βρίσκεται στο υψηλότερο σημείο του όρους Σαρακίνα, ήταν Βούλγαροι. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 16)
    • Οι Βούλγαροι ανέβαιναν από τις κοιλάδες του Αξιού και του Εριγώνα, για να φτάσουν στα ψηλά βοσκοτόπια του Βιτσίου. Περπατώντας μισή ώρα από τη μέση ζώνη του όρους Βίτσι συναντάμε τη διάβαση ενός ποταμού, που οι Βούλγαροι τον αποκαλούν Βαρδάρη του Σαριγούλ ή της Κίτρινης Λίμνης, για να τον διακρίνουν από τον Βαρδάρη-Αξιό, προς τον οποίο ρέει. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 17)
    • Στη Δερρίοπο κατοικούσαν σκληροτράχηλοι και αγροίκοι Βούλγαροι. Πρόκειται για 130 οικογένειες περίπου. Μετά από μία ώρα πεζοπορία, γύρω από ένα ψηλό βουνό, βρεθήκαμε στο κεφαλοχώρι του Μαχαλά, το οποίο αριθμεί 150 βουλγαρόφωνες οικογένειες, τουρκικές και χριστιανικές. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 18)

    • Οι Βούλγαροι χριστιανοί που ζούσαν στο χωριό Δεβόλη είχαν ως βασική πηγή πλούτου τα κοπάδια τους. Πουλώντας ένα μέρος από το βούτυρο, το τυρί και τα δέρματα που αυτά τους έδιναν, εξασφάλιζαν τα αναγκαία ποσά για την εξόφληση των φόρων τους και την προμήθεια ελάχιστων ειδών που εισάγονταν από ξένες χώρες και τους ήταν απαραίτητα για τις ανάγκες τους. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.42)
    • Πάνω από τη Σλίβενη βρισκόταν ένα ωραίο μοναστήρι, αφιερωμένο στον Άγιο Νικόλαο, προστάτη των Βουλγάρων, οι οποίοι πάντοτε τον απεικονίζουν στις εκκλησίες τους με την στολή πολεμιστή, έφιππου και οπλισμένου από την κορυφή έως τα νύχια. Με αυτή την εξάρτυση απεικονίζουν σχεδόν όλους τους αγίους, όποια και αν ήταν η ιδιότητά τους κατά το πέρασμά τους στη ζωή. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 27)
    • Οι χριστιανοί Βούλγαροι της Ζελεγκόσδης, καταπιεσμένοι από τους Τούρκους σχετικά με το ζήτημα της άσκησης των θρησκευτικών τους καθηκόντων μετακινήθηκαν από τον συνοικισμό. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 27)
    • Οι Βούλγαροι ήταν εκείνοι οι οποίοι ίσως να σχημάτισαν την επωνυμία «Αχρίδα» της ομώνυμης περιοχής από τη λέξη “Άκρη” που σημαίνει ύψωμα, μια λέξη των ελληνικών που μιλούσαν την εποχή του Ιουστινιανού. H επωνυμία αυτή συμπίπτει απόλυτα με την τοποθεσία της πόλης. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.50)
    • Ο Βούλγαρος της Μακεδονίας σέρνει το άροτρό του και φορά πουκάμισο, γιλέκο και μια φαρδιά βράκα στολισμένη με κεντήματα από μαλλί σε διάφορα χρώματα. Την κατασκευή του ρουχισμού αναλαμβάνουν οι γυναίκες κάθε οικογένειας. Για τα υποδήματά τους μπορούν να χρησιμοποιούν μόνο το μαύρο χρώμα καθώς τα λαμπερά χρώματα επιτρέπονται μόνο στον Τούρκο κατακτητή.(Cousinery, τομ.Ι, σ.15)
    • Η αρχαία Χαλάστρα κατοικούνταν εξ’ ολοκλήρου από ελληνικό στοιχείο παρά την κυριαρχία των Βουλγάρων που είχαν κατακλύσει τη γύρω περιοχή. Οι κάτοικοι ήταν κυρίως αγρότες και αλιείς. Πωλούσαν τα προϊόντα τους στη Θεσσαλονίκη. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 61-62)
    • Οι Βούλγαροι ονόμασαν την πόλη Βοδενά λόγω των πλουσίων υδάτων της περιοχής. Ο Κάρανος ονόμασε την πόλη Αιγές από ένα κοπάδι εριφίων που μπήκε μια μέρα στην πόλη. Από τότε και μέχρι το βασιλιά Αρχέλαο Α’ στα νομίσματα της πόλης απεικονιζόταν η αίγα, ζώο το οποίο είναι αφιερωμένο στο Δία. (Cousinery, τομ.Ι, σ. 75)
    • Ο επίσκοπος Καμπανίας άλλοτε διέμενε στο Καψοχώρι, άλλο ένα ελληνικό χωριό, το οποίο χωροθετείται ανάμεσα στο Καρασμάκ ή Μαυρονέρι και στο Ιντζέκαρα ή στην Βιστρίτζα, σε ένα δασώδες τμήμα των πεδιάδων, γύρω από τις οποίες υπάρχουν και κάποια άλλα ελληνικά χωριά.Ο υπόλοιπος πληθυσμός αυτών των πεδιάδων της Κάτω Μακεδονίας αποτελείται απο τους Βούλγαρους καλλιεργητές των τουρκικών τσιφλικιών, τα οποία είναι διασκορπισμένα σε αυτήν.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.259)
    • Τους Τούρκους του Παλαιόκαστρου τους θεωρούσαν Βούλγαρους αρνησίθρησκους.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.270)
    • Η Νάουσα είναι μια ελληνική πόλη, οι Βούλγαροι δεν εξασφάλισαν την κατοχή της οροσειράς του Ολύμπου στο νότιο άκρο των Βοδενών.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.284)
    • Η Μονή Ζωγράφου είναι ένα μοναστήρι Σέρβων και Βούλγαρων. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.121)
    • Στην έξοδο της χαράδρας βρίσκεται το Khaivat στα δεξιά και τα Λαϊνά στα αριστερά. Τα Λαϊνά είναι πολύ μικρά, αλλά το Khaivat περιλαμβάνει μια μεγάλη εκκλησία και 300 σπίτια, κατοικημένα από βούλγαρους χριστιανούς, λαός που κατοικούσε, με εξαίρεση δύο ή τρία μεγάλα ελληνικά χωριά, στην παραθαλάσσια πεδιάδα της Κάτω Μακεδονίας. Λίγες μόνο γυναίκες στα βουλγαρικά χωριά μπορούν να μιλήσουν την Ελληνική.Τα σπίτια στο Khaivat, όπως και όλων των Βουλγάρων γενικότερα, είναι όμορφα και άνετα με σοβατισμένους τοίχους και πατώματα, επικαλυμμένα με ένα κίτρινο ασβέστη που πλαισιώνει, επίσης, το εξωτερικό της θύρας. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 234)
    • Πάνω στο γεφύρι[της Στρούγκας], σε μια διπλή σειρά παραπηγμάτων, οι Βούλγαροι πουλούν στα καραβάνια φρέσκα ή παστωμένα ψάρια. Αλβανοί φορτώνουν στα αλογάκια τους σάκους με χέλια και πέστροφες που σπαρταρούν. Θα φτάσουν στην αγορά του Ελβασάν ύστερα από δύο μέρες πορείας κάτω από τον καυτερό ήλιο!
      (Berard, σ.145)
    • Οι Βούλγαροι δεν έχουν παρά λίγες εμπορικές επιχειρήσεις. Ο μόνος άνθρωπός τους που έχει πλουτίσει είναι κάποιος Ντιμήτρη Ράντεφ (περισσότερο γνωστός σαν Ντίμκο). (Walker,σ. 77)
    • Οι Βούλγαροι δεν παραδέχονται ότι υπάρχουν Σέρβοι, ακόμα και Έλληνες, στην Μακεδονία. Κρίνοντας από τον τρόπο με τον οποίο μιλούν για αυτή την περιοχή, κάποιος θα μπορούσε να σκεφτεί ότι η Μακεδονία δεν είναι τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από ένα αδιαμφισβήτητο τμήμα της ηγεμονίας τους. Οι ίδιοι οι Μακεδόνες κάτοικοι-εκτός από εκείνους του νότου, των οποίων η Μακεδονική ταυτότητα δεν έχει ποτέ αμφισβητηθεί- δύσκολα μπορούν να πουν ότι έχουν εθνική ψυχή ή για αυτό το θέμα καθόλου ψυχή. Αν πιαστούν νέοι από τη Βουλγαρική προπαγάνδα και ανατραφούν στα σχολεία τους, αυτοί θα έχουν συνηθίσει στην ιδέα ότι είναι Βούλγαροι. Αν οι Σέρβοι ενεργήσουν πρώτοι, αυτοί γίνονται Σέρβοι. Νικητής είναι όποιος διαθέτει ταχύτητα και τα μεγαλύτερα οικονομικά μέσα. (Abbott,σ. 80-81)

  • Στενά Σαρανταπόρου

  • Τα στενά του Σαρανταπόρου βρίσκονται μιάμιση λεύγα μακρυά από τα Σέρβια. Η οδός αυτή ήταν εκείνη απ’ όπου ο Πομπήιος, αφού πέρασε τα Καμβούνια όρη, αφού διέσχισε τον Ελιμαίο και διάβηκε το Ρεδία, εισχώρησε στη Θεσσαλία για να διεκδικήσει από τον Καίσαρα ό, τι απέμενε από τη Ρώμη. Ο Σαραντάπορος, που δεν αποκλείεται να είναι ο Τιταρήσιος, διαρρέει αυτή την επικίνδυνη διάβαση, κυλώντας μέσα από τα δάση σε μια διαδρομή δυο λευγών. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.91)

  • Βοσνία

  • Η Υπερβορεία των αρχαίων ήταν η Βοσνία, της οποίας οι κάτοικοι έστελναν τις προσφορές τους στον Απόλλωνα μέσω της Ιλλυρίας. Από εκεί οι προσφορές έφταναν στην Ήπειρο για να διασχίσουν την Ελλάδα και την Εύβοια, όπου παραδίδονταν στους κατοίκους της Τήνου, οι οποίοι τις προσκόμιζαν στους βωμούς του θεού της Δήλου. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 20)
  • Οι Γάλλοι έμποροι περνούσαν από την εμπορική οδό την οποία χρησιμοποίησαν στη συνέχεια οι Κιρατζήδες της Κοσμόπολης, αφού διέσχιζαν τη Βοσνία, έως το Κωστενέτσιο. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 22)

  • Τα Καϊλάρια αποτελούσαν σταυροδρόμι των οδών που οδηγούν από την Ήπειρο στην Φιλιππούπολη και τη Βοσνία. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 24)

  • Υπερβορεία

  • Ίσως η Υπερβορεία των αρχαίων ήταν η Βοσνία, της οποίας οι κάτοικοι έστελναν τις προσφορές τους στον Απόλλωνα μέσω της Ιλλυρίας. Από εκεί οι προσφορές έφταναν στην Ήπειρο για να διασχίσουν την Ελλάδα και την Εύβοια, όπου παραδίδονταν στους κατοίκους της Τήνου, οι οποίοι τις προσκόμιζαν στους βωμούς του θεού της Δήλου. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 20)

  • Εγνατία Οδός (Κανδαβία Οδός)

    • Σύμφωνα με τον Στράβωνα η Εγνατία οδός άρχιζε από το Δυρράχιο, περνούσε από την Ηράκλεια και διέσχιζε τη χώρα των Λυγκιστών, τη χώρα των Εορδαίων, καθώς και την Έδεσσα και την Πέλλα, από όπου κατέληγε στη Θεσσαλονίκη. Αυτή η περιγραφή έρχεται σε αντίθεση με αυτήν του Τίτου Λίβιου (Στράβ. βιβλ. VII, σ.223). (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 39)
    • Βγαίνοντας από την Στρόγγα, ακολουθούμε για μία ώρα μια παλιά λιθόστρωτη οδό, η οποία θα πρέπει να αποτελούσε ένα τμήμα της Εγνατίας Οδού. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.63)
    • Η Θεσσαλονίκη τέμνεται, από ανατολικά προς τα δυτικά, από έναν μεγάλο και μακρύ δρόμο που είναι η συνέχεια της παλαιότερης Εγνατίας οδού. Από τα δυτικά η Οδός έμπαινε στην πόλη από την πύλη της Ρώμης και βγαίνοντας από τα ανατολικά κατευθυνόταν προς τη Θράκη περνώντας από το βόρειο σύνορο της Χαλκιδικής –το οποίο αποτελούσε παλαιότερα τμήμα της Οδού. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 25)
    • Μολονότι η σύγχρονη διαδρομή απο την Κωνσταντινούπολη προς τα Ορφανά και τη Θεσσαλονίκη, οδηγεί απο την Πράβιστα διαμέσω της Πιερικής κοιλάδας, κατα μήκος της νότιας πλευράς του Παγγαίου, ακριβώς στην ίδια γραμμή με αυτή του Ξέρξη, είναι η πιο άμεση, δεν συμπίπτει με με το Ρωμαϊκό δρόμο, ή την Εγνατία οδό, η οποία περνούσε κατα μήκος της απέναντι βάσης αυτού του βουνού διαμέσω των Φιλίππων και της Αμφίπολης, πιθανόν προκειμένου να συμπεριλάβει στη γραμμή και αυτές τις δύο σημαντικές πόλεις, απο τις οποίες η πρώτη ήταν Ρωμαϊκή αποικία. Αν και δεν είναι σίγουρο απο τα Οδοιπορικά οτι αυτή ήταν η κατεύθυνση του Ρωμαϊκού δρόμου, μπορεί να υπάρχει κάποια αμφιβολία ως προς το αν η Νεάπολη, η οποία βρίσκεται στη διαδρομή περίπου 12 μίλια απο τους Φιλίππους, δεν ήταν η Νεφτερόπολη. Όμως καθώς θα υπήρχε, σε αυτή τη περίπτωση μια άσκοπη παράκαμψη περίπου 20 μιλίων με μια γωνία προς τα βορειοανατολικά, αυτού του είδους η υπόθεση δεν μπορεί να στηριχθεί.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 180)
    • Η Λύχνιδος και η Ηράκλεια οι οποίες βρίσκονται κοντά στην γραμμή μεταξύ Δυρραχίου, ή Απολλωνίας και Θεσσαλονίκης, ήταν οι κύριες πόλεις στο κέντρο της Κανδαβίας ή Εγνατίας Οδού-η σημαντική γραμμή επικοινωνίας από ξηράς μεταξύ Ιταλίας και Ανατολής, μεταξύ Ρώμης, Κωνσταντινούπολης, και Ιερουσαλήμ.Μια τόσο σημαντική οδός στην οποία η απόσταση έχει σημαδευτεί με οδοδείκτες αμέσως μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας, ενώ η Ρώμη ήταν το κέντρο μιας ακμαίας εξουσίας.Έγινε το μέλημα του βυζαντινού και του ρωμαϊκού καθεστώτος. (Leake, τόμ.ΙΙΙ,σ.311)
    • Παρόλο που η Λυχνιδός, η Ηράκλεια και η Έδεσσα στην Κανδαβία οδό, όπως περιγράφει και ο Πολύβιος, εξακολουθούσαν να είναι τα τρία κύρια σημεία μεταξύ Δυρραχίου και Θεσσαλονίκης( η φύση στην πραγματικότητα είχε τραβήξει την γραμμή στην κοιλάδα του Γενούσου ποταμού, ξεκινώντας από την παραθαλάσσια χώρα της Ιλλυρίας και διεισδύοντας στο όρος Κανδαβία στην ίδια ανατολική κατεύθυνση προς την οποία η κοιλάδα στον ποταμό της Έδεσσας απολήγει στις πεδιάδες της Κάτω Μακεδονίας) φαίνεται να ήταν επιλογή των διαδρομών πάνω από τις βουνοκορφές οι οποίες περιέκλειαν τα σύνορα της Ιλλυρίας και της Μακεδονίας και οι οποίες διαχώριζαν την λίμνη της Λυχνιδός από τις κοιλάδες που βρέχονταν από τον Εριγώνα και τις διακλαδώσεις του.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.312)
    • Από σχόλιο του Πολυβίου η Κανδαβία οδός διαπερνούσε την χώρα των Εορδαίων, ξεκινώντας από αυτήν των Λυγκιστών έως την Έδεσσα, μαζί με τις ιστορικές αρχές που αναφέρονται, και ότι σε άλλο απόσπασμα του Λατίνου ιστορικού όπου περιγράφει την προέλαση του Περσέα από το Κίτιο στην Κάτω Μακεδονία μέσα από την Εορδαία στην Ελίμεια και στον Αλιάκμονα, αποκτούμε γνώση της ακριβούς κατάστασης στην Εορδαία, η οποία μοιάζει να εκτείνεται κατά μήκος της δυτικής πλευράς του όρους Βέρμιου, συμπεριλαμβανομένων του Οστρόβου και της Κατράνιτσας στα βόρεια, το Σαρηγκιόλ στην μέση και στα νότια οι πεδιάδες του Τζουμά, Μπουτζά και του Καραγιάννι, καθώς και τις κορυφογραμμές κοντά στην Κοζάνη και στην Κλεισούρα, στη Σιάτιστα, που μοιάζουν να είναι τα φυσικά όρια της περιφέρειας. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.316)
    • Οι σύγχρονες πορείες στα βουνά που διαχώριζαν τον Λύγκο από την Εορδαία,ήταν, από το Τιλμπελί στην Όσλοβα, προς τα ανατολικά, και από την Μπάνιτσα στο Όστροβο προς τα δυτικά. Η πρώτη είναι στην συνήθη πορεία από τα Βιτόλια στα Βοδενά και η τελευταία από την Φλώρινα προς το ίδιο μέρος.Παρόλο που η Φλώρινα είναι πιο κοντά από ότι τα Βιτόλια στην πλευρά της Ηράκλειας, θα εκλάμβανα την Εγνατία Οδό να διασχίζεται από την πρώτη πορεία, καθώς κατεβαίνει στις εορδαϊκές κοιλάδες πιο κοντά στην τοποθεσία της Έδεσσας.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.317)
    • Τα περάσματα της Πελαγονίας, στα οποία ο Περσέας τοποθετήθηκε από τον πατέρα του Φίλιππο, πιστεύω ότι είναι η ορεινή διάβαση στη σύγχρονη διαδρομή από την Αχρίδα προς τα Βιτόλια, που τώρα αποτελεί την κύρια αρτηρία στη θέση της παλιάς γραμμής ή γραμμών της Εγνατίας Οδού.Αυτή η αλλαγή ίσως προκλήθηκε από την συγκυρία ότι η Αχρίδα και τα Βιτόλια αποτελούν τώρα τα κύρια μέρη αντί της Λυχνίδου και της Ηράκλειας και βρίσκονται αντίστοιχα στα βόρεια των δύο αρχαίων τοποθεσιών, καθώς στην αρχαιότητα η Εγνατία είχε εδώ παρεκκλίνει από την ευθεία της πορεία επειδή υπήρχε ανάγκη να διασχίσει περιμετρικά είτε τη βόρεια είτε τη νότια άκρη της λίμνης Λυχνίδου.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.321)
    • Η ίδια αποσιώπηση για αυτές τις πόλεις μπορεί να θεωρηθεί ως επιχείρημα για να φανεί ότι οι τρεις διαδρομές στα Οδοιπορικά οδηγούσαν κατά μήκος της ανατολικής ακτής, αλλά είναι πιθανό ότι μια από αυτές τουλάχιστον προσέγγιζε το νότιο άκρο της λίμνης πλαγίως του περάσματος της Κανδαβίας, έτσι ώστε να αποφευχθεί τελείως η δυτική ακτή.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.328-9)
    • Στο ίδιο κεφάλαιο του Πολυβίου ο ιστορικός συνεχίζει να αφηγείται ότι ο Φίλιππος, αφού ξαναπήρε τις τρεις πόλεις της Φοιβατίδας που αναφέρθηκαν ήδη, προχώρησε για να καταλάβει άλλα μέρη της Δασσαρέτιδας, δηλαδή το Κρεόνιο και τη Γερυώνη(όχι το ίδιο μέρος με το Γέρτο) και τέσσερις πόλεις στη λίμνη Λυχνίτιδα, την Εγχελαρία,τον Κέρακα, το Σάτιο, και το Βόϊο, και μετά την Μπαντία των Καλίκαινων και την Οργεσσό των Πισσαντίνων.Οι τέσσερις πόλεις στη λίμνη βρίσκονταν στη δυτική ακτή, και αυτό μπορεί να συναχθεί από τα Οδοιπορικά, και κυρίως από το Συνοπτικό Οδοιπορικό, το οποίο προφανώς ακολουθούσε την ανατολική πλευρά της λίμνης από τη γέφυρα του Δρίλον στη Λύχνιδο, και το οποίο δεν κάνει αναφορά σε κανένα από τα μέρη που αναφέρει ο Πολύβιος. Η ίδια αποσιώπηση για αυτές τις πόλεις μπορεί να θεωρηθεί ως επιχείρημα για να φανεί ότι οι τρεις διαδρομές στα Οδοιπορικά οδηγούσαν κατά μήκος της ανατολικής ακτής, αλλά είναι πιθανό ότι μια από αυτές τουλάχιστον προσέγγιζε το νότιο άκρο της λίμνης πλαγίως του περάσματος της Κανδαβίας, έτσι ώστε να αποφευχθεί τελείως η δυτική ακτή.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.328-9)
    • Σύμφωνα με το Tabular Itinerary, οι Στόβοι απείχαν 47 οδοδείκτες από την Ηράκλεια του Λύγκου, η οποία ήταν στην Εγνατία Οδό, και 55 οδοδείκτες από τη Ταυριάνα. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 441)
    • Η μεγάλη Εγνατία οδός οδηγεί από το Δυρράχιο στο Βυζάντιο. Από το δρόμο αυτό πέρασε και ο Ιγνάτιος –επίσκοπος Αντιοχείας-επί αυτοκράτορος Τραϊανού πηγαίνοντας προς το μαρτύριο του στα αμφιθέατρα της Ρώμης. (Frazer,σ. 167)
    • Η Εγνατία οδός ήταν η μεγαλύτερη στρατιωτική και εμπορική οδός της Θράκης και κατασκευάσθηκε επί των ημερών των βασιλέων της Μακεδονίας και πριν από τη Ρωμαϊκή κατάκτηση ονομαζόταν βασιλική οδός. (Isambert, σ. 16)

  • Ρούμελη (Ευρωπαϊκό τμήμα Οθωμανικής Αυτοκρατορίας)

  • Οι έμποροι της ανατολικής Βοσνίας, της άνω Αλβανίας, της Δασσαρητίας, της Θεσσαλίας, της Ηπείρου και της Μακεδονίας, που συμμετέχουν στην εμποροπανήγυρη της Στρόγγας κοντά στην Οχρίδα, κλείνουν με το πανηγύρι του Δοβερού το εμπορικό έτος της Ρούμελης. Το πανηγύρι εγκαινιάζεται την άνοιξη στο Μαυρονόρος της Στυμφαλίδας, κοντά στα Γρεβενά. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 13)
  • Το Μοναστήρι ή Βιτώλια είναι η πρωτεύουσα της Ρούμελης ή της εδώθε του Αξιού Μακεδονίας. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 16)
  • Στη διοίκηση της Ρούμελης πέρασαν όλα τα εδάφη της περιοχής της Κορυτσάς, όταν ο Αλή Πασάς εισέβαλε στην περιοχή. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 41)
  • Ο Βοεβόδας της Κορυτσάς υπαγόταν στο Βαλή της Ρούμελης. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.40)
  • Το Βαληλίκι της Ρούμελης συνορεύει με το σαντζάκι της Οχρίδας. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.57)
  • Το βορειότερο άκρο των εδαφών της Κάτω Δίβρας αποτελεί το όριο του σαντζακιού της Οχρίδας και της διοίκησης του Βαλή της Ρούμελης. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.69)
  • Στο σαντζάκι του Βαλή της Ρούμελης υπάγονται τα Γρεβενά. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.103)
  • Στις μεγάλες πόλεις της Ρούμελης ζούσαν πλούσιοι μεγαλέμποροι με εμπορικούς οίκους στη Βιέννη, τη Λειψία, τη Δρέσδη και τη Μόσχα. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 1-2)
  • Τα πολλά πλεονεκτήματα της Βέροιας την αναδεικνύουν ως μία από τις πιο ευχάριστες πόλεις της Ρούμελης.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.291)