Category: Θέματα-Clarke

  • Εβραίοι

    • Υπάρχουν πολλοί Εβραίοι στη Μακεδονία. Οι περισσότεροι ζουν στη Θεσσαλονίκη. Υπολογίζονται σε 20,000 περίπου. Ασχολούνται με το εμπόριο και με τον καθημερινό ανεφοδιασμό της αγοράς με όλων των ειδών τα αγαθά. Τους αναγνωρίζει εύκολα κάποιος από την κόμμωσή τους. Η Τουρκία πρόσφερε άσυλο σε πολλούς Εβραίους πρόσφυγες από την Ισπανία. Στη Θεσσαλονίκη κάθε συναγωγή φέρει το όνομα της περιοχής από όπου κατάγονται οι οικογένειες που την αποτελούν. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 19)
    • Στους Εβραίους δόθηκε το μονοπώλιο της κατασκευής χοντρών μάλλινων υφασμάτων τα οποία χρησιμοποιούσαν οι Οθωμανοί αξιωματούχοι. Αργότερα, με την άνθηση του ευρωπαϊκού εμπορίου μειώθηκε η παραγωγή υφασμάτων στην πόλη. Επιπλέον, οι Εβραίοι ασχολούνταν με την κατασκευή χαλιών. Το γεγονός αυτό επέφερε πλήγμα στη αγορά χαλιών της Σμύρνης, καθώς τα χαλιά που κατασκευάζονταν εκεί ήταν ακριβά -αν και ιδιαίτερα καλής ποιότητας σε σύγκριση με αυτά της Θεσσαλονίκης που ήταν πιο φθηνά -αλλά είχαν μικρότερη διάρκεια ζωής. (Cousinery,τομ.Ι,σ. 49)
    • Πολλοί νερόμυλοι γύρω απο την πόλη είναι για να γνέθουν μαλλί και χαλιά τα οποία παράγονται στα τριγύρω χωρια ή απο Εβραίους της Θεσσαλονίκης.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ.291)
    • Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης προέρχονται από τις μεγαλύτερες αποικίες που βρέθηκαν στη Θεσσαλονίκη την εποχή της εκδίωξής τους από την Ισπανία στα τέλη του 15ου αιώνα. Όμως ένα σημαντικό τμήμα τους έγιναν Μουσουλμάνοι από εκείνη την εποχή, χωρίς να αγνοηθούν από τους Οσμανλήδες, και διαμόρφωσαν μια ξεχωριστή τάξη υπό την αίρεση των Μαμίνων.Kληρονομώντας το εβραϊκό πνεύμα της φιλαργυρίας και της εργατικότητας, είναι εύποροι και ανάμεσά τους είναι οι πιο πλούσιοι Τούρκοι της Θεσσαλονίκης. Ο Χασάν Ατζίκ, ένας υπουργός στην Κωνσταντινούπολη και ο αδερφός του, φοροσυλλέκτης στη Σαλονίκη είναι Μαμίνοι.Είναι συνήθως άνθρωποι με έντονη απέχθεια στους αδρανείς, φτωχούς και σπάταλους Γενίτσαρους της κατώτερης τάξης. Πηγαίνουν τακτικά στο τζαμί και συμμορφώνονται με την θρησκεία στα εξωτερικά στοιχεία αλλά επικρίνονται από τους άλλους Τούρκους πως έχουν μυστικές συναντήσεις και τελετές με άλλους ιδιόρρυθμους, των οποίων η καλύτερη απόδειξη είναι η γνώση της ισπανικής γλώσσας. Λέγεται ότι διαχωρίζονται σε τρεις κατηγορίες, δύο εκ των οποίων δεν εμπλέκονται με την τρίτη, αλλά ούτε και η τρίτη δίνει τις κόρες της για γάμο με Οσμανλήδες. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ.249-250)
    • Πριν τριακόσια ή τετρακόσια χρόνια πολυάριθμος εβραϊκός πληθυσμός διώχθηκε από την Ισπανία. Πολλοί από αυτούς ήρθαν στη Θεσσαλονίκη. Οι Εβραίες γυναίκες που ζουν στην πόλη και δεν είναι πολύ νεαρές αλλά πιο ώριμες στην ηλικία φορούν τα ίδια ακριβώς ρούχα που φοριούνταν στην Ισπανία πριν τον διωγμό. Από μητέρα σε κόρη περνούσε αυτό το στυλ ντυσίματος ως ανάμνηση του τρόπου που οι Εβραίοι εκδιώχθηκαν από την Ισπανία πριν βρουν καταφύγιο σε μουσουλμανικά εδάφη.(Frazer,σ. 186)
    • Η Εβραία γυναίκα της Θεσσαλονίκης είχε ένα καθαρό πρόσωπο και τα μαλλιά της ήταν επιμελώς βουρτσισμένα αλλά οι κοτσίδες της τυλίγονταν γύρω από ένα χαμηλό βυσσινί φέσι.Το πανωφόρι της ήταν απαλό,κυρίως από σατέν με ασημένια κοψίματα.Ήταν ανοιχτό μπροστά και αποκάλυπτε ένα λουλουδάτο ή λευκό-αλλά γενικά ένα πράσινο και απαλό, σε σχήμα χιαστί κάλυμμα -που όμως άφηνε μεγάλο τμήμα του στέρνου ακάλυπτο.Γύρω στο λαιμό της είχε κολιέ από αληθινές πέρλες.Σειρές από πέρλες έπεφταν και επάνω στα στήθη της ενώ και στην πλάτη μπορούσε κανείς να δει δυο βαριές ,πράσινες σειρές από πέρλες των οποίων το μέγεθος και η ποιότητα ποίκιλλε ανάλογα με τον πλούτο του ιδιοκτήτη.Οι πέρλες είναι ένα μοναδικό κόσμημα που καταδείκνυε με απόλυτο και δίκαιο τρόπο τη θέση που κατείχε κάθε Εβραία μέσα στην κοινωνία της Θεσσαλονίκης σύμφωνα με την ποσότητα των μαργαριταριών που φορούσε. (Frazer,σ. 186-187)
    • Οι Εβραίοι αποτελούσαν ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού της πόλης. Μάλιστα, όταν ο Απόστολος Παύλος ήρθε με τα χαρμόσυνα νέα στην Θεσσαλονίκη από τους Φιλίππους, όπου πρωτοκήρυξε το Ευαγγέλιο, οι Εβραίοι της πόλης είχαν αρκετό πληθυσμό, ώστε να προκαλέσουν πανδαιμόνιο στην πόλη. Στις συναγωγές της Θεσσαλονίκης και της Βέροιας κηρύχθηκε για πρώτη φορά το χριστιανικό δόγμα στους κατοίκους των πόλεων αυτών.
      (Clarke, σσ. 369 – 370)
    • Όλες οι πόλεις της νότιας Μακεδονίας έχουν εβραϊκή παροικία. Καταρχήν η Θεσσαλονίκη, όπου ως προς τον αριθμό και τον πλούτο είναι οι κύριοι, με 15000-20000 σπίτια. Ύστερα η Βέροια, τα Σέρβια, η Καστοριά. Φτάνουν μάλιστα μέχρι την Ήπειρο, το Μέτσοβο και τα Γιάννινα. Ο συνολικός τους αριθμός ξεπερνά τις εκατό χιλιάδες και ο αριθμός αυτός διπλασιάζεται, αν προστεθούν και οι εξισλαμισθέντες Εβραίοι, οι Μαμίν. Οι Μαμίν αναγνώρισαν κάποτε τον προφήτη, για να σώσουν τα λεφτά τους. Και ως μουσουλμάνοι όμως διατήρησαν τα ήθη και το πνεύμα της φυλής τους. Μεγάλοι τοκιστές, οικονόμοι έως φιλάργυροι, έχουν γίνει οι πλουσιότεροι Μακεδόνες. Οι Εβραίοι αυτοί είναι πελάτες της Γαλλίας. Στέλνουν τα παιδιά τους και στα δικά μας λύκεια, της Μασσαλίας και του Παρισιού. Υπολογίζουν στη γαλλική υποστήριξη.(Berard, σ.369)
    • Οι Εβραίοι αποτελούν το πιο σπουδαίο στοιχείο του πληθυσμού της Θεσσαλονίκης. Κρατάνε στα χέρια τους, αν εξαιρέσουμε μια πάμπλουτη οικογένεια αγγλολεβαντίνων εμπόρων, όλο σχεδόν το εμπόριο και τη βιομηχανία της τρίτης αυτής εμπορικής πόλης της αυτοκρατορίας. Οι περιουσίες τους είναι πολύ μεγάλες παρόλο που έχουν, εκτός από μερικές από τις καλύτερες οικογένειές τους, βρώμικη εξωτερική εμφάνιση τόσο οι ίδιοι όσο και τα σπίτια τους ελπίζοντας πως μ’αυτό τον τρόπο θα αποφύγουν ως ένα σημείο την απληστία των Τούρκων διοικητών τους.
      Η «αριστοκρατία» τους εδώ έχει μεγαλύτερη θέση στην κοινωνία από ό,τι οι αδελφοί τους στην Κωνσταντινούπολη και αυτό οφείλεται από μια μεριά στον εκλεπτυσμό των γυναικών τους. Οι περισσότερες από τις όμορφες Εβραίες είναι από τη Φλωρεντία. Πρόκειται για χαριτωμένες και ικανές γυναίκες, τα σπίτια τους είναι γεμάτα με κάθε λογής αντικείμενα τέχνης και τα ρούχα τους μπορούν να προκαλέσουν το φθόνο πολλών παριζιάνων elegantes, παρόλα αυτά όμως η ζωή τους είναι σπάνια ευτυχισμένη.Αρραβωνιάζονται από μικρές και κατόπιν παντρεύονται άνδρες που δεν τις φτάνουν σε τίποτα και συχνά έχουν τα διπλά τους χρόνια. Οι άνδρες αυτοί έχουν περιορισμένη μόρφωση, η κύρια φροντίδα τους είναι η συσσώρευση πλούτου και καθώς λέγεται μεταχειρίζονται τις νεαρές γυναίκες τους κάθε άλλο παρά ευγενικά.
      Οι πιο παρακατιανές Εβραίες φοράνε ένα ιδιόρρυθμο φόρεμα που φαίνεται αρκετά αξιοπρεπές,επειδή το υλικό του είναι συχνά πλούσιο ενώ οι ίδιες είναι ψηλές και στητές.Οι παντρεμένες έχουν τα μαλλιά τους σκεπασμένα και μαζεμένα σε μια ζωηρόχρωμη μεταξωτή μαντίλα που μοιάζει με σακκούλα ενώ τα χρώματα που προτιμάνε είναι το άλικο και το πράσινο. Η σακκούλα αυτή δέκα με δώδεκα πόντους πλατιά,αρχίζει από το κεφάλι,κατεβαίνει στο λαιμό και πέφτει στη μέση.Η άκρη της είναι συχνά κεντημένη με μαργαριτάρια και χρυσά κρόσια. Γύρω από τους κροτάφους τυλίγουν ένα σταμπωτό μαντίλι που το συγκρατούν με ένα άλλο διαφορετικού χρώματος, το οποίο περνώντας κάτω από το πηγούνι δένεται φιόγκο στην κορυφή του κεφαλιού.Μερικά κομμάτια ροζ ή άλικης γάζας συμπληρώνουν αυτή την πολύπλοκη κόμμωση.Τα φουστάνια τους είναι στενά,σταμπωτά,βαμβακερά σε ανοιχτό χρώμα με πολύ μικρή μέση και ανοιχτά μπροστά με ένα μαντίλι από μουσελίνα,βαλμένο έτσι ώστε να αφήνει να φαίνονται μερικές σειρές από ακατέργαστα μαργαριτάρια.Οι παντρεμένες φοράνε επιπλέον ένα φαρδύ χρυσό κολλάρο γύρω από το λαιμό.Πάνω από τα βαμβακερά φορέματά τους βάζουν ένα μεταξωτό ριγέ πανωφόρι με βυσσινιά ή άλικη φόδρα και αυτό τελείως ανοιχτό μπροστά ενώ γύρω από το λαιμό έχει κίτρινο σειρήτι.Στο πίσω μέρος η μέση και οι ώμοι φαίνονται σε μια σχεδόν γραμμή από όπου κατεβαίνει το φουστάνι για να καταλήξει σε μια μακρυά στενή ουρά που δένεται στη μια πλευρά για να διευκολύνει το περπάτημα.Όταν βγαίνουν στην πόλη φοράνε πάνω από όλα αυτά ακόμα και στις πιο μεγάλες ζέστες,ένα φαρδύ πανωφόρι από άλικο ύφασμα που φτάνει μέχρι τα πόδια,γαρνιρισμένο με σκουρόχρωμη γούνα και τυλίγουν το κεφάλι και τους ωμούς με ένα μεγάλο βέλο από άσπρο Καλικό.Όταν τα κορίτσια φτάσουν στην ηλικία της παντρειάς σκεπάζουν το κεφάλι τους με ένα σάλι,ρίχνοντας τη μια άκρη του πάνω στο δεξιό ώμο. (Walker,σσ. 31-33)
    • Οι Εβραίοι δουλεύουν σκληρά. Όλη η βιοτεχνία της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στα χέρια τους.Κατασκευάζουν ένα πολύ γερό ύφασμα από το μαλλί της κατσίκας που το χρησιμοποιούν για σακκιά και για να σκεπάζουν δέματα και για τέντες.Φτιάχνουν επίσης ένα είδος φθηνού χαλιού από στενές λωρίδες που τις ράβουν μαζί προσθέτοντας χρυσαφιά και ασημιά σειρήτια.Η ασχολία όμως που δίνει δουλειά σε πάρα πολλούς άνδρες,γυναίκες και παιδιά είναι η ύφανση των μεταξωτών.Την εποχή της δουλειάς και όταν δεν είναι εβραϊκή νηστεία ή γιορτή(γιατί οι Εβραίοι τηρούν πιστά τις ημέρες της ανάπαυσης που ορίζει η θρησκεία τους και ούτε ακόμα και η παροιμιώδης αγάπη τους για το χρυσό είναι δυνατό να τους πείσει να αγνοήσουν αυτό που πιστεύουν πως είναι θρησκευτική υποχρέωση) το βουητό από τους αργαλειούς και ο θόρυβος από τις φωνές μπορούν να ακουστούν από κάθε αυλή της συνοικίας.Η εκτροφή μεταξοσκώληκα είναι άλλη μια σημαντική πηγή εσόδων για τους Εβραίους.Άνθρωποι από όλες τις τάξεις ασχολούνται με ζήλο και φροντίδα με τον μεταξοσκώληκα για ένα σύντομο διάστημα κάθε χρόνο ,τότε που χρειάζεται μεγάλη προσοχή.Η ασχολία αυτή αφήνει πολύ κέρδος. (Walker,σ. 33-34)
    • Οι περισσότεροι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης, όπως και της Κωνσταντινούπολης, είναι απόγονοι εκείνων που διώχτηκαν από την Ισπανία από τον Φερδινάνδο και την Ισαβέλλα. Η γλώσσα τους έχει κάποια μουσικότητα και είναι ένα μείγμα ισπανικής και εβραϊκής. (Walker,σ. 34)
    • ΕΒΡΑΙΟΙ στη Θεσσαλονίκη –μια πραγματική Ιερουσαλήμ δίπλα στη θάλασσα-οι 40.000 Εβραίοι ,απόγονοι ενός από τα πολλά κύματα δυστυχισμένων Ιουδαίων που εκδιώχθηκαν από την Ισπανία μετά την εντολή του Μεγάλου Ιεροεξεταστή, ακόμη διατηρούν το ισπανικό ιδίωμα στη γλώσσα τους και τον εβραϊκό τύπο της απόλυτης καθαρότητας της σημιτικής φυλής. (Chirol, σ. 9)

  • Αξιωματούχοι Θεσσαλονίκης

  • Ο πασάς της Θεσσαλονίκης είχε δικαιοδοσία που εκτεινόταν από τη Βέροια ή Καραβεριά μέχρι την Καβάλα. Υπήρχε, επίσης, ένας μουλάς και ο γενιτσάρ-αγάς που φρόντιζε για τις υποθέσεις του σώματος των γενιτσάρων.Από την πόλη δεν έλειπε και ένας μουφτής ,ο οποίος συνέτασσε και υπέγραφε τους φετφάδες.(Cousinery,τομ.Ι,σ.48)
  • Η διοίκηση της Θεσσαλονίκης βρίσκεται στα χέρια ενός πασά με τρεις αλογοουρές, από την εξουσία του οποίου εξαιρείται η πολιτική δικαιοσύνη, η απονομή της οποίας ήταν στα χέρια του μουλλά.
    (Clarke, σ. 367)

  • Μακεδονία

    • Οι έμποροι της Μακεδονίας, που συμμετέχουν στην εμποροπανήγυρη της Στρόγγας κοντά στην Οχρίδα, κλείνουν το εμπορικό έτος της Ρούμελης με το πανηγύρι του Δοβερού. Το πανηγύρι εγκαινιάζεται την άνοιξη στο Μαυρονόρος της Στυμφαλίδας, κοντά στα Γρεβενά. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 13)

    • Όταν οι Τούρκοι λεηλατούσαν τη Μακεδονία υποχρέωναν τους Χριστιανούς ν’ αποτραβηχτούν στα πιο απρόσιτα βουνά για ν’ αποφύγουν την σκλαβιά και το θάνατο. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 23)

    • Μετά την κατάληψη της Μακεδονίας ο Παύλος Αιμίλιος διαίρεσε τους λαούς του βασιλείου σε θρησκευτικές ομάδες. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 4)

    • Η Εορδαία, επαρχία με μεικτό πληθυσμό, ανήκε παλαιότερα στην εδώθε του Αξιού Μακεδονία και στην Ιλλυρία. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 24)

    • Το Μοναστήρι ή Βιτώλια υπήρξε πρωτεύουσα της Ρούμελης ή της εδώθε του Αξιού Μακεδονίας. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ. 16)

    • Το βόρειο άκρο της τέταρτης περιοχής της Μακεδονίας βρίσκεται πέρα από το όρος Βόρας, και από τη μια πλευρά συνόρευε με την Ήπειρο ενώ από την άλλη με την Ιλλυρία, στην οποία ο Παύλος Αιμίλιος όρισε για πρωτεύουσα την Πελαγονία. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σ.47)

    • Στα χρυσωρυχεία της Μακεδονίας πιθανόν να συγκαταλεγόταν και ο Αλιάκμων. (Pouqueville, τόμ. ΙΙΙ, σσ. 29-30)

    • Στη Μακεδονία δεν υπάρχει κάποια συγκεκριμένη φυλή που θα μπορούσε να ονομαστεί μακεδονική. Ο πληθυσμός της είναι περίπου δυο εκατομμύρια. Το ένα τρίτο είναι Τούρκοι. Από τα δυο τρίτα που απομένουν η Σόφια θεωρεί ότι η πλειονότητα είναι Βούλγαροι. Η Αθήνα διαβεβαιώνει ότι οι Έλληνες υπερτερούν αριθμητικά ενώ και το Βελιγράδι και το Βουκουρέστι υποστηρίζουν το σερβικό και ρουμάνικο στοιχείο αντίστοιχα. Ωστόσο, Σέρβοι και Ρουμάνοι δεν είναι αξιόλογοι αριθμητικά ενώ δεν θα είχε άδικο κανείς λέγοντας ότι Έλληνες και Βούλγαροι είναι ίσα μοιρασμένοι στην περιοχή. Οι κάτοικοι ζούσαν ειρηνικά ανεξαρτήτως φυλής και θρησκείας με τους γείτονες τους στα χωριά τους ,ώσπου η πολιτική έφερε στην επιφάνεια φιλοδοξίες και αντιπαλότητες Ελλήνων και Βουλγάρων μεταξύ τους και των Τούρκων εναντίον αμφοτέρων των προαναφερθέντων.(Frazer,σ. 174)
    • Πολλές από τις σφαγές κακόμοιρων χριστιανών χωρικών στη Μακεδονία από τους Τούρκους υπήρξαν τα αντίποινα για τις δολοφονίες που διέπραξαν Βούλγαροι κομιτατζήδες οι οποίοι ήθελαν να τα προκαλέσουν με την ελπίδα ότι θα ήταν απαίσια και θα επενέβαινε η Ευρώπη.Προκλήθηκαν σφαγές Βουλγάρων χριστιανών, διότι οι κομιτατζήδες πίστευαν ότι αν δημιουργούσαν θύματα της μουσουλμανικής βαρβαρότητας θα μπορούσαν ευκολότερα να πετύχουν τις επιδιώξεις τους. (Frazer,σ. 177)
    • Οι πεδιάδες της Μακεδονίας καταλήφθηκαν τον 9ο αιώνα απο σλαβικά φύλα.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 270)

    • Ο Λουκάς Παπαφίλιππος ήταν φημισμένος στη Μακεδονία και μάλιστα διετέλεσε προεστός στη Νάουσα. (Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 284)

    • Τα προϊόντα που παρήγαγε η Νάουσα ήταν το σιτάρι, το κριθάρι και το καλαμπόκι στον κάμπο και το ρύζι στους γειτονικούς βάλτους παράπλευρα της λίμνης των Γιαννιτσών ενώ τα αμπέλια στα μεγαλύτερα υψόμετρα παρείχαν ένα απο τα καλύτερα κρασιά της Μακεδονίας.Πολλοί άνθρωποι υποθέτουν ότι το ποτάμι της Νάουσας είναι η εκβολή μιας καταβόθρας της λίμνης της Αχρίδας. Ωστόσο, ως μόνη απόδειξη για τη σχέση αυτή προβάλλεται το γεγονός πως η λίμνη της Νάουσας είναι η μόνη λίμνη της Μακεδονίας που παράγει πέστροφες.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 287)

    • Μολονότι οι Βερροιώτες υποπτεύονταν τον Αλή ότι υπήρξε υποκινητής
      των παρενοχλήσεών τους από τους κλέφτες, ώστε να δηλώσει την αναγκαιότητα των υπηρεσιών του στην Πύλη, τόσο πολύ ήταν ικανοποιημένοι με το αποτέλεσμα ώστε συμφώνησαν με τη σύσταση της αστυνομίας του Μετσόβου και παραδέχτηκαν ότι αυτά τα μέρη της Μακεδονίας απολάμβαναν πλέον υψηλή προστασία.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 294)

    • Η μονή Ιβήρων εκτός από τα αρκετά πολύτιμα Μετόχια, σε διάφορα μέρη της Μακεδονίας, έχει ένα μεγάλο εξαρτώμενο μοναστήρι στη Μόσχα και ένα άλλο στη Βλαχία. Η μονή υπήρξε πάντοτε το πιο αγαπημένο και προστατευόμενο μοναστήρι των Ρώσων.Κανένα άλλο μοναστήρι στο Όρος δεν είναι τόσο πλούσιο σε λείψανα.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 125)

    • Ο πληθυντικός αριθμός “ήρωες” φαίνεται ότι προστέθηκε μετά το θάνατο του Κρίσπου και της Κρισπίνας, όταν ενταφιάστηκαν στον ίδιο τάφο με την Κλεοπάτρα. Το ‘ς’ είναι ορθογώνιο και υπάρχουν αρκετά μεμονωμένα ή ενωμένα γράμματα, μία μέθοδος εγχάραξης η οποία φαίνεται πιο διαδεδομένη στη Μακεδονία παρά στις νότιες επαρχίες της Ελλάδας, αλλά πιθανότατα σπάνια εφαρμοζόταν εδώ πριν το τέλος του 1ου αιώνα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, όπου και η επιγραφή μπορεί πιθανότατα να αποδοθεί χρονολογικά.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 300)

    • Το Όρος παρέχει στους κατοίκους του ξυλεία, καυσόξυλα, λάδι, ελιές, σύκα, καρύδια, χορταρικά, σταφύλια και κρασί αλλά όσον αφορά το σιτάρι για το ψωμί εξαρτάται εξ’ολοκλήρου από τα μετόχια που βρίσκονται πάνω από τον ισθμό. Από αυτά το Όρος κατέχει όχι λιγότερα από πενήντα πέντε σε άλλα μέρη της Μακεδονίας και στο νησί της Θάσου. (Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 135)

    • Όταν ο Φίλιππος αποσύρθηκε, οι Ρωμαίοι λεηλάτησαν την Εορδαία, μπήκαν στην Ελίμεια και από εκεί στην Ορεστίδα.Εδώ ο ύπατος έλαβε την υποταγή του Κελέτρου και αφού προχώρησε στην Δεσσαρέτια, κατέλαβε το Πήλιο,”μια περιοχή βολικά τοποθετημένη για επιδρομές στην Μακεδονία” και αφού εγκατέστησε φρουρά σε αυτό το μέρος, επέστρεψε με τους αιχμαλώτους και τα λάφυρά του στην Απολλωνία.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 310)

    • Η απόσταση στην Εγνατία οδό είχε σημαδευτεί με οδοδείκτες αμέσως μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση της Μακεδονίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ,σ. 311)

    • Παρόλο που η Λυχνιδός, η Ηράκλεια και η Έδεσσα στην Κανδαβία οδό, όπως περιγράφει και ο Πολύβιος, εξακολουθούσαν να είναι τα τρία κύρια σημεία μεταξύ Δυρραχίου και Θεσσαλονίκης (η φύση στην πραγματικότητα είχε τραβήξει τη γραμμή στην κοιλάδα του Γενουσού ποταμού, ξεκινώντας από την παραθαλάσσια χώρα της Ιλλυρίας και διεισδύοντας στο όρος Κανδαβία προς την ίδια ανατολική κατεύθυνση στην οποία η κοιλάδα στον ποταμό της Έδεσσας απολήγει στις πεδιάδες της Κάτω Μακεδονίας) επιλέγονταν διαδρομές πάνω από τις βουνοκορφές οι οποίες περιέκλειαν τα σύνορα της Ιλλυρίας και της Μακεδονίας και οι οποίες διαχώριζαν την λίμνη της Λυχνίδος από τις κοιλάδες που βρέχονταν από τον Εριγώνα και τις διακλαδώσεις του.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 312)

    • Παρόλο που ο Λίβιος αναφέρει το όνομα της Πελαγονίας στην αφήγηση της εκστρατείας του Σουλπικίου μόνο ως μια μεγάλη περιφέρεια που περιέχει τα Στύβερρα, είναι εμφανές από την περιγραφή της διαίρεσης της Μακεδονίας σε τέσσερις περιφέρειες μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση και αν όχι την προηγούμενη περίοδο του χρόνου αλλά τριάντα τρία χρόνια αργότερα τουλάχιστον, η Πελαγονία ήταν η ονομασία της κύριας πόλης των Πελαγονίων η οποία αργότερα έγινε η πρωτεύουσα της τέταρτης περιφέρειας της Μακεδονίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 318)

    • Το πέρασμα της Πελαγονίας ήταν εξαίρετης σημασίας ως μια από τις άμεσες εισόδους από την Ιλλυρία στη Μακεδονία με την πορεία του ποταμού Δρίλωνα που τώρα λέγεται Δρίνος Ήταν σημαντικό για τους βασιλιάδες της Μακεδονίας να διατηρούν δυνατές φρουρές στη Λυχνίδα και σε κάποιες άλλες τοποθεσίες στη λίμνη, όπως και στα Στύβερρα και την Ηράκλεια.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 321)

    • Στα βόρεια οι Δεσσαρέτες συνόρευαν με τους Εορδέτες και τους Πενέστες και μερικώς με τους Ταυλαντίους ενώ στα ανατολικά η κορυφή του κεντρικού υψώματος με φυσικό τρόπο διαμόρφωνε την οροθετική γραμμή μεταξύ τους και μεταξύ των Πελαγόνων, των Βρυγών και των Ορεστών ή με ἀλλα λόγια μεταξύ της Ιλλυρίας και της Μακεδονίας. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σσ. 325-326)

    • Ο Πλίνιος είχε μπερδέψει τόσο πολύ τα ονόματα από τις πόλεις σε αυτό το μέρος της Μακεδονίας έτσι ώστε, κανένα θετικό συμπέρασμα δεν μπορούσε να υπάρξει από αυτόν μολονότι, θα μπορούσε να θεωρηθεί αξιόλογη παρατήρηση ότι αυτός, όπως και οι άλλοι τέσσερις συγγραφείς που είχαν απαριθμήσει τις πόλεις, τοποθέτησαν τη Θύσσο και τις Κλεωνές πολύ κοντά. ( Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.150-152)

    • Aφού έδιωξα τους φρουρούς που με συνόδευαν από το Μέτσοβο στη Βέροια, πήρα άλλους έξι από τον δερβεντζή του Αλή Πασά στα Σέρβια, ο οποίος είναι ένας Αλβανός Μουσουλμάνος και ξεκίνησα για το Λιβάδι. Πρώτα επισκέφθηκα ένα κατεστραμμένο κάστρο στην κορυφή του λόφου πάνω από την εκκλησία,συνοδευόμενος μέχρι εκεί από τον Αλβανό φρούραρχο ο οποίος όταν ανακάλυψε ότι είχα γνώση των περιοχών που ήταν θεατά από το κάστρο έδειξε μεγάλη προθυμία στην απάντηση όλων των ερωτήσεών μου με βάση τις γνώσεις , που απέκτησε κατά την στρατιωτική του πορεία.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 331)

    • Όντας το πιο ευθύ και εύκολο πέρασμα ανάμεσα στα Καμβούνια Όρη, είναι το φυσικό πέρασμα ανάμεσα στη Μακεδονία και στην Περραιβία.Είναι τώρα ο πιο σημαντικός σταθμός του ουλαμού του Δερβέν Αγά στο μπεϊλίκι και ο δρόμος από τη Λάρισα και τα Τρίκαλα στα Μπιτόλια, όπου ο πρώτος σταθμός είναι το Καλιάρι και ο δεύτερος η Φλώρινα.Ο δρόμος από το κάστρο στις Πόρτες είναι ευρύς και επίπεδος και αποτελεί φυσικό άνοιγμα στο βουνό.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 332)

    • Ο Ηρόδοτος περιγράφει τη λίμνη της Πρασιάς να περικλείεται από ορισμένα ορυχεία, τα οποία αργότερα παρήγαγαν για τον Αλέξανδρο Α΄ ένα τάλαντο την ημέρα και χωρίζονταν από τη Μακεδονία μόνο από το όρος Δύσωρον. Ο D’ Anville, ο οποίος πρέπει να γνώριζε από τα ταξίδια του Μπελόν για την ύπαρξη των ορυχείων των Σιδηροκαυσίων, μπορεί να υπέθεσε ότι αυτά ήταν τα εν προκειμένω ορυχεία και επομένως ότι η γειτονική λίμνη ήταν η Βόλβη. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 211)

    • Οι Βισάλτες, πριν την προσάρτησή τους στο βασίλειο της Μακεδονίας, είχαν στην κατοχή τους αργυρωρυχεία,γεγονός που τεκμαίρεται από το τετράδραχμο με την επιγραφή ”Βισαλτικόν”.(Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 213)

    • Ο Απολλόδωρος μας άφησε παραδόσεις καταδεικνύοντας τη σύνδεση ανάμεσα στους βασιλείς των Ηδωνών και τους μύθους των Βάκχων και των Σατύρων.Οι Ορέσκιοι πιθανώς κατοίκησαν τα βουνά πάνω από τον Δραβίσκο, στα οποία βρισκόταν το μαντείο του Βάκχου, ένα επίθετο του οποίου ήταν ορέσκιος.Είναι αξιοπρόσεκτο με μια γενική αναφορά στα ασημένια νομίσματα της Μακεδονίας και της Θράκης πόσο μεγάλη ποσότητα από αυτά ανήκαν σε μέρη κοντά στα αργυρωρυχεία.Σε αυτά ανήκαν τα νομίσματα από τα εξής μέρη: Άκανθος, Νεάπολη, Τράγιλος, Όσσα, Βισαλτία, Φίλιπποι και αυτά που επιγράφονταν “Μακεδόνων πρώτης”, τα οποία κόπηκαν στην Αμφίπολη μετά την ρωμαϊκή κατάκτηση.Τα χρυσά νομίσματα του Φιλίππου μας βοηθούν στην ανίχνευση των ορυχείων των Κρηνίδων. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 214)

    • Θεωρώ ότι το Ζερβοχώρι είναι η τοποθεσία της Ηράκλειας Σιντικής για τους ακόλουθους λόγους.1)Η Ηράκλεια βρισκόταν κοντά στον Στρυμόνα, ξεχωρίζοντας από άλλες πόλεις της ίδιας ονομασίας, ως Ηράκλεια Στρυμόνος.2)Η Σιντική βρισκόταν στα δεξιά του Στρυμόνα ενώ ο Λίβιος μας ενημερώνει ότι όταν η Μακεδονία ήταν χωρισμένη σε τέσσερις επαρχίες με την ρωμαϊκή κατάκτηση, η Σιντική ήταν συνδυασμένη με τη Βισαλτία στην πρώτη Μακεδονία, της οποίας η πρωτεύουσα ήταν η Αμφίπολις καθώς όλα τα υπόλοιπα τμήματα της χώρας ανάμεσα στον Στρυμόνα και στον Αξιό είχαν αποδοθεί στην δεύτερη Μακεδονία , της οποίας η πρωτεύουσα ήταν η Θεσσαλονίκη.3) Η θέση του Ζερβοχωρίου ταιριάζει με αυτή την οποία το Συνοπτικό Οδοιπορικό αποδίδει στην Ηράκλεια αναφορικά με τους Φιλίππους καθώς υποδηλώνεται σε δυο διαφορετικούς ρωμαϊκούς δρόμους από τη μια πόλη στην άλλη. Και οι δύο δρόμοι ήταν σε μικρή σχετικά απόσταση μεταξύ των Φιλίππων και του Ζερβοχωρίου.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 226-227)
    • Σχετικά με αυτό το μέρος, το οποίο το Οδοιπορικό αναφέρει με το παραφθαρμένο όνομα Τρίουλο, το οποίο αναφέρει ο M.Cousinery, o οποίος διέμενε ως Γάλλος πρέσβης στη Θεσσαλονίκη,όπου νομίσματα με την επιγραφή ΤΡΑΙΛΙΟΝ βρέθηκαν κοντά στην Αμφίπολη,από όπου συνάγεται το συμπέρασμα ότι το Τρίουλο είναι παραφθορά του Τραίλιο.Το πραγματικό όνομα, ωστόσο, υποπτεύομαι ότι είναι Τράγιλος,καθώς ο Στέφανος δείχνει ότι υπήρχε μια μακεδονική πόλη με το όνομα Τράγιλος, που αποτελεί αναμφίβολα την πραγματική ανάγνωση του Βράγιλος ή Δράγιλος, όπως επισημάνθηκε στον Ιεροκλή μεταξύ των πόλεων της πρώτης ή υπατικής Μακεδονίας και τοποθετείται προφανώς όχι μακριά από την Παρθικόπολη και την Ηράκλεια Στρυμόνος.Στην τοπική μορφή του ονόματος, το Γ μπορεί και να παραλειφθεί, έτσι ώστε το ΤΡΑΙΛΙΟΝ του νομίσματος να αντιπροσωπεύει το ελληνικό Τραγιλίων.Το Τρίουλο της Τραπέζης θα πρέπει τότε να διορθωθεί ως Τραίλιο.Η Τράγιλος σε αυτήν την περίπτωση, βρισκόταν στους πρόποδες του όρους Παγγαίου απέναντι από τους Φιλίππους.Το πραγματικό όνομα της τοποθεσίας ανατολικά της Ευπορίας, που στην Tράπεζα αναγράφεται ως Γραίρος,πρέπει να είναι Γάζωρος και μαθαίνουμε από τον Στέφανο ότι πρόκειται για μακεδονική πόλη και από τον Πτολεμαίο ότι βρισκόταν στην χώρα των Ηδωνών.
      Η Γάζωρος πιθανώς βρισκόταν ανάμεσα στην Τράγιλο και την Ευπορία προς το βορειοδυτικό άκρο του όρους Παγγαίου.Η Βέργα τοποθετημένη, κατά τον Πτολεμαίο, στα σύνορα της Ηδωνίδας χώρας ,όπως και κοντά στους Οδόμαντες, οι οποίοι, εκείνη την εποχή, κατείχαν τις Σέρρες και τη Σκοτούσσα, φαίνεται πως ήταν κοντά στην ακτή της λίμνης του Στρυμόνα, κοντά στο σύγχρονο Ταχινό.Ο Σκύμνος το περιγράφει να κείται στο στόμιο του Στρυμόνα.Εάν το Ζερβοχώρι ήταν η τοποθεσία της Ηράκλειας Σιντικής είναι πιθανό ότι μια σημαντική περιφέρεια στα βόρεια αυτής της τοποθεσίας και στα δεξιά του Στρυμόνα περιλαμβανόταν στην Σιντική και ακολούθως και η Νιγρίτα ήταν είτε η Τρίστολος είτε η Παρθικόπολη,καθώς αυτές είναι οι δυό πόλεις,εκτός της Ηράκλειας που ο Πτολεμαίος αποδίδει στην Σιντική.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 228-229)
    • Οι Στόβοι ήταν ρωμαϊκή αποικία και κατά συνέπεια η πρωτεύουσα, εκείνα τα χρόνια, του βορειοδυτικού τμήματος της Μακεδονίας. Ήδη από τα χρόνια των Μακεδόνων βασιλέων φαίνεται πως είχε κάποια σημασία μολονότι έχασε πολύ από την αίγλη της με τις επιδρομές των Δαρδάνων. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 440)

    • Μετά τη ρωμαϊκή κατάκτηση στους Στόβους αποθηκευόταν το αλάτι για τη προμήθεια των Δαρδάνων, το μονοπώλιο του οποίου είχε η Τρίτη Μακεδονία. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 441)

    • Η κάτω στρυμωνική κοιλάδα, η οποία εκτείνεται από το Ντεμίρχισαρ ως τον Αγγίτη και την Αμφίπολη, αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες μακεδονικές πεδιάδες, μαζί με αυτή που συνορεύει με την κορυφή του Θερμαϊκού κόλπου και αν προσθέσουμε σε αυτή τα επίπεδα που υδρεύονται από τους παραποτάμους του Στρυμώνα, οι οποίοι από την αρχαιότητα αποτελούν τον Αγγίτη , ολόκληρη η έκταση δεν είναι κατώτερη, ως προς το μέγεθος και τη γονιμότητα, από τις πεδιάδες της Κάτω Μακεδονίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 201)

    • Ο Σαλαμβρίας τώρα χωρίζει τις περιφέρειες της Λάρισας και της Κατερίνης, όπως προηγουμένως χώριζε τη Θεσσαλία από τη Μακεδονία ή τη Μαγνησία από την Πιερία. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 403)

    • Ο Στράβων θεωρούσε την Πελαγονία και την Λυγκιστίδα υποδιαιρέσεις της Άνω Μακεδονίας αλλά καθώς η πόλη των Στόβων περιγράφεται άλλοτε ως πόλη της Παιονίας και άλλοτε της Πελαγονίας και τα Στύβερρα άλλοτε ως πόλη της Δευριόπου και άλλοτε της Πελαγονίας και το Βρυάνιο ως πόλη της Δευριόπου κοντά στην Εορδαία και στην Λυγκιστίδα είναι προφανές ότι δεν υπήρχε ακριβής διαχωρισμός των περιφερειών αυτών.(Leake, τομ.ΙΙΙ σ. 306-307)

    • Η κύρια πόλη της επαρχίας την Άνω Μακεδονίας είναι η Λυγκιστίδα.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 281)

    • Περιλάμβανε τις παραθαλάσσιες και κεντρικές περιφέρειες της Πιερίας, της Βοττιαίας, της Ημαθίας και της Μυγδονίας, οι οποίες ήταν κτήσεις βασιλιάδων. Τμήμα της περιοχής είχε καταληφθεί από τους Παίονες πριν την εγκαθίδρυση της μακεδονικής μοναρχίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 306)

    • Τον πληθυσμό αυτών των πεδιάδων της Κάτω Μακεδονίας συμπληρώνουν οι Βούλγαροι καλλιεργητές των τουρκικών τσιφλικιών, τα οποία είναι διασκορπισμένα σε αυτήν.(Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 259)

    • Μετά μπήκαμε σε ένα δάσος με μεγάλες καστανιές και φτάσαμε σύντομα στην Καστανιά, ένα μικρό χωριό του οποίου όλα τα σπίτια, εκτός απο δύο τρία, είναι τώρα εγκαταλελειμένα, ως αποτέλεσμα των απαιτήσεων για τρόφιμα είτε από ληστές είτε απο Αλβανούς πολεμιστές. Ο Αλή Πασάς προσπάθησε να ενθαρρύνει την επιστροφή τους και διακήρυξε ότι θα έχτιζε εδώ ένα μεγάλο χωριό με φρούριο στο βουνό για τους στρατιώτες του για να εξασφαλίσει αυτό το σημαντικό πέρασμα ανάμεσα στην Κάτω και Άνω Μακεδονία. (Leake,τομ.ΙΙΙ,σ. 296)

    • Από σχόλιο του Πολυβίου μαθαίνουμε ότι η Κανδαβία οδός διαπερνούσε την χώρα των Εορδαίων, ξεκινώντας από αυτήν των Λυγκιστών έως την Έδεσσα ενώ σε άλλο απόσπασμα του Λατίνου ιστορικού όπου περιγράφει την προέλαση του Περσέα από το Κίτιο στην Κάτω Μακεδονία μέσα από την Εορδαία στην Ελίμεια και στον Αλιακμόνα, αποκτούμε γνώση της ακριβούς κατάστασης στην Εορδαία, η οποία μοιάζει να εκτείνεται κατά μήκος της δυτικής πλευράς του όρους Βερμίου, συμπεριλαμβανομένων του Οστρόβου και της Κατράνιτσας στα βόρεια, του Σαριγκιόλ στη μέση και στα νότια οι πεδιάδες του Τζουμά, Μπουτζά και του Καραγιάννη, καθώς και τις κορυφογραμμές κοντά στην Κοζάνη και την Κλεισούρα στη Σιάτιστα, που μοιάζουν να είναι τα φυσικά όρια της περιφέρειας. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 316)

    • Στην έξοδο της χαράδρας βρίσκεται το Χαιβάτ στα δεξιά και τα Λαϊνά στα αριστερά. Τα Λαϊνά είναι πολύ μικρά, το Χαιβάτ περιλαμβάνει μια μεγάλη εκκλησία και 300 σπίτια,κατοικημένα από Βούλγαρους χριστιανούς,λαός που κατοικούσε, με εξαίρεση δύο ή τρία μεγάλα ελληνικά χωριά, στην παραθαλάσσια πεδιάδα της Κάτω Μακεδονίας. Λίγες μόνο γυναίκες στα βουλγαρικά χωριά μπορούν να μιλήσουν την ελληνική.Τα σπίτια στο Χαιβάτ, όπως και αυτά των Βουλγάρων γενικότερα, είναι όμορφα και άνετα με σοβατισμένους τοίχους και πατώματα,επικαλυμμένα με ένα κίτρινο ασβέστη που πλαισιώνει,επίσης, το εξωτερικό της θύρας.
      (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 234)

    • Αυτά τα στοιχεία, αναφορικά με τη θέση της Ειδομένης, μολονότι δεν έχουν βρεθεί ακόμη αρχαία κατάλοιπα, είναι μια πολύτιμη απεικόνιση του Θουκυδίδη. Οι αφηγήσεις του τελευταίου, σχετικά με την εισβολή στη Μακεδονίας από τους Θράκες, υπό την ηγεσία του Σιτάλκη, βασιλιά των Οδρυσών, στον τρίτο χρόνο του Πελοποννησιακού πολέμου περιέχει μερικές πολύτιμες πληροφορίες για τη γεωγραφία της Μακεδονίας. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 442)

    • Η εκστρατεία του Σιτάλκη πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τους Αθηναίους, οι οποίοι είχαν αρκετές υποτελείς πόλεις στη θρακική ακτή. Τον βασιλιά συνόδευε ο Άγνωνας από την Αθήνα, όπως και ένας διεκδικητής του μακεδονικού θρόνου, ο Αμύντας, ανιψιός του βασιλιά Περδίκα. Η εξουσία του Σιτάλκη εκτεινόταν από τις ακτές του Ευξείνου και της Προποντίδας μέχρι τα σύνορα με τη Μακεδονία, όπου ακόμη και οι Παιονικές φυλές, στα αριστερά του Στρυμώνα ήταν υποτελείς σε αυτόν. Εισέβαλε στην Μακεδονία με περίπου 150. 000 άνδρες εκ των οποίων το ένα τρίτο ήταν ιππικό. Κατά την πορεία του από τη Θράκη στη Μακεδονία διήλθε το πέρασμα από το βουνό Κερκίνη, με τους Παίονες στη δεξιά πλευρά του, τους Σίντι και τους Μαίδες στην αριστερή, κατέβηκε τον Αξιό και έφθασε στην Ειδομένη. Από εκεί προχώρησε από τη Γορτυνία, την Αταλάντη και τον Ευρωπό στην παραθαλάσσια πεδιάδα. Όμως αντί να προχωρήσει προς τον Κύρρο και την Πέλλα στράφηκε στα αριστερά και λεηλάτησε τη Μυγδονία , τη Κρεστονία και τον Ανθεμούντα,χωρίς να εισβάλει στη Βοττιαία και την Πιερία.
      Με βάση προηγούμενες γνώσεις, σχετικές με την κατάσταση στη Σιντίκη, την Ειδομένη και την Πέλλα, τεκμαίρεται ότι οι Θράκες εισέβαλλαν στη Μακεδονία από την πεδιάδα των Σερρών, η οποία τότε θεωρούνταν τμήμα της Θράκης. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 442 – 443)

    • Η Δόβηρος δεν πρέπει να ήταν πολύ μακρυά από τη Δοϊράνη. Αυτό, σε ένα βαθμό, επιβεβαιώνεται από τον Ιεροκλή, ο οποίος αναφέρει την Δόβηρο δίπλα στην Ειδομένη ανάμεσα στις πόλεις της Υπατικής Μακεδονίας υπό Βυζαντινή κυριαρχία.
      Ο Ιεροκλής συγκαταλέγει τον Ευρωπό και την Αλμωπία ανάμεσα στις πόλεις της υπατικής Μακεδονίας, μια περιφερειακή διαίρεση που περιλάμβανε τη Θεσσαλονίκη και την Πέλλα. Επίσης αναφέρει ότι στους χρόνους του η πόλη ονομαζόταν μόνο Αλμωπία. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 444)

    • Η Αλμωπία ήταν μια από τις πρώιμες κατακτήσεις των Τημενιδών και, προφανώς, γειτονική με την αρχική περιοχή της μακεδονικής μοναρχίας γύρω από τη Βέροια και την Έδεσσα. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 445)

    • Ο Όμηρος στην Ημαθία περιλαμβάνει την όμορφη περιοχή πέρα από τον Αλιάκμονα και την ανατολική πλευρά της κορυφογραμμής του Ολύμπου. Η περιοχή προστατεύεται, από όλες τις πλευρές, με βουνά και έλη και βρίσκεται σε μια ασφαλή αλλά και βολική απόσταση από τη θάλασσα. Υπάρχουν τρεις εκπληκτικές θέσεις, για πόλεις ή οχυρά, στη Βέροια, τη Νάουσα και τα Βοδενά. Αυτά τα μέρη είναι ευλογημένα με κάθε είδους υψώματα και θέα, βουνά, δάση, εύφορες πεδιάδες, τρεχούμενο νερό και λίμνη. Εντάχθηκαν, με τρόπο αξιοθαύμαστο, στο φυτώριο της γιγαντιαίας μοναρχίας της Μακεδονίας όπου και ευδοκίμησαν. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 446)

    • Η Νάουσα, η οποία βρίσκεται στο μέσο από τις τρεις πόλεις,πιθανόν, στη θέση του αρχαίου Κιτίου, φέρει όνομα πολύ εντυπωσιακό, το οποίο, όπως το Κίτιο στην Κύπρο, είναι φρυγικής καταγωγής.Ίσως το παραπάνω έθνος δημιούργησε, κάποια στιγμή, μια αποικία στην πιο θελκτική από όλες τις περιοχές στην κορυφή του Θερμαϊκού κόλπου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 446 – 447)

    • Είναι δύσκολο να εξακριβωθεί η θέση των Μαίδων, όπως αναφέρεται στο χωρίο του Θουκυδίδη σχετικά με την πορεία του Σιτάλκη, σε σχέση με άλλες μαρτυρίες . Φαίνεται οτι κατοικούσαν, μαζί με τους Σίντι στα αριστερά της πορείας των Θρακών από το όρος Κερκίνη στη Μακεδονία. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 447 – 448)

    • Κανένας άλλος συγγραφέας, με εξαίρεση τον Θουκυδίδη, δεν διαπιστώνει την ύπαρξη Μαίδων κοντά στην Κάτω Μακεδονία. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 448)

    • Όλοι οι Τούρκοι της Μακεδονίας που φέρουν όπλα, είναι Γιουρούκοι, Σπαχήδες ή Γενίτσαροι. Οι Σπαχήδες είναι το ιππικό που ιδρύθηκε από τους κατόχους των ζιαμετιών και των τιμαρίων, όταν ζητήθηκε από την κυβέρνηση. Οι Γιουρούκοι καλλιεργούσαν τη γη τους κυρίως σε ορεινές περιοχές. Οι Γενίτσαροι είναι οι φρουροί των οχυρωμένων τοποθεσιών, ανάμεσα στους οποίους είναι κυρίως καταταγμένοι το μεγαλύτερο μέρος των κεφαλών των οικογενειών που ασχολούνται με το εμπόριο και τη βιομηχανία και οι κάτοχοι ιδιοκτησίας στη γειτονική πεδιάδα. Ο Χατζή Μουσταφά,ο Μπας τσαούς των Γενίτσαρων έχει επτά τσιφλίκια απόδοσης 20.000 πιάστρων το έτος ενώ ο ίδιος αρκείται με το να ζει με οκτώ ή δέκα χιλιάδες.Με μια κυβέρνηση που κάνει τον καθένα να νιώθει ανασφαλής να επενδύσει τον πλούτο του και αφήνει περιουσία και ζωή αβέβαιες, οι ακρότητες της τσιγκουνιάς και της σπατάλης είναι φυσικό να υπάρχουν. Οι Τούρκοι ,όπως και οι Εβραίοι, φτάνουν στα άκρα με την τσιγγουνιά ενώ η σπατάλη δεν είναι διόλου ασυνήθιστη στους νεαρούς Οσμανλήδες.Ένας κατώτερος υπάλληλος στο δικαστήριο μέσα σε λίγα χρόνια κατασπατάλησε 2.000 νομίσματα και επτά τσιφλίκια. Οι Τούρκοι ιδιοκτήτες γης είναι, ωστόσο, αυτοί με την μεγαλύτερη σταθερότητα στην Τουρκία. Και οι Φράγκοι έμποροι που παζαρεύουν για το καλαμπόκι, το βαμβάκι, και τον καπνό τους, μπορούν, χωρίς πολύ ρίσκο, να προάγουν τις καλλιέργειές τους. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 249)

    • O Αριστοτέλης ,επίσης, ο οποίος γνώριζε καλά τη Μακεδονία, αναφέρει τη Χαλκίδα ή Χαλκιδική της Θράκης, ως όνομα περιοχής και όχι πόλης.(Leake, τομ. III, σ. 456)

    • Είναι τώρα εικοσιδύο χρόνια από τότε που ο Αλή Πασάς απέκτησε την κυριαρχία στο Λιβάδι. Η σημασία του για κείνον πηγάζει κυρίως από την εγγύτητα στο πέρασμα που οδηγεί από την Ελασσόνα ή τα Σέρβια στις παραθαλάσσιες πεδιάδες της Μακεδονίας και είναι η πιο άμεση πορεία προς το σύνορο του Ολύμπου. Από αυτό το πέρασμα μιάμιση ώρα μετά το Λιβάδι, βρίσκεται το χωριό του Αγίου Δημητρίου και μια ώρα και ένα τέταρτο πιο μακριά, ακριβώς πάνω στον Ζυγό, βρίσκονται τα χαλάσματα του χωριού Πέτρα, ως ένα όνομα που καταγράφεται στην αρχαία ιστορία και είναι πολύ χρήσιμο για να ερευνήσουμε τη γεωγραφία αυτού του συνόρου της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 337)

    • Η Πέτρα, μου περιγράφεται ευρισκόμενη σε έναν μεγάλο απομονωμένο βράχο, αποσχισμένο με φυσικό τρόπο και χωρισμένο από το γειτονικό βουνό. Ο δρόμος περνάει μέσα από το άνοιγμα και μετά κατεβαίνει στην πεδιάδα της Κατερίνης, η οποία είναι χωρίς αμφιβολία τμήμα της αρχαίας Πιερίας της Μακεδονίας.Η τοποθεσία της Πέτρας δίνεται από τον Λίβιο, ο οποίος δείχνει την Πέτρα σαν πόλη της Πιερίας στο σύνορο αυτής της επαρχίας στο πέρασμα που οδηγεί στην παραθαλάσσια πεδιάδα από την Περραιβία. Η απόσταση από το Λιβάδι στην Κατερίνη υπολογίζεται σε δέκα ώρες. Υπάρχει και άλλος δρόμος που οδηγεί πάνω από την ίδια κορυφογραμμή, από τα Σέρβια, μέσω Βελβεντού, στην Κατερίνη. Όμως δεν είναι τόσο εύκολο όσο από το πέρασμα της Πέτρας.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 337)

    • Ήδη έχω παρατηρήσει ότι τα βουνά που υψώνονται από τη δεξιά όχθη του Βιστρίτσα και εκτείνονται από την κοιλάδα των Γρεβενών σε αυτή της Βέροιας, ήταν τα αρχαία Καμβούνια, που αναφέρονται από τον Λίβιο, από τον οποίον δηλώνεται επιπλέον, ότι το πέρασμα των Σερβίων είναι το πέρασμα στα ίδια βουνά, που λέγεται Βωλουστάνα (Βώλου στενά), η ασφάλεια του οποίου ήταν τόσο σημαντική για τον Περσέα, στην προσέγγιση του ύπατου Μάρκου Φίλιππου, στο τρίτο έτος του τελευταίου μακεδονικού πολέμου, που το κατέλαβε με 10.000 άνδρες. Ήταν πιθανώς το ίδιο πέρασμα μέσω του οποίου ο Περσέας εισέβαλε στην Θεσσαλία στο πρώτο έτος του πολέμου. Από αυτό το πέρασμα ο ύπατος Οστίλιος εισέβαλε στην Μακεδονία το επόμενο έτος και ήταν ένας από τους δρόμους προς τη Μακεδονία που επιλέχθηκε από τον Μάρκο όταν στρατοπέδευσε ανάμεσα στην Άζωρο και στην Δολίχη πριν αποφασίσει να οδηγήσει το στρατό του κατά μήκος του Ολύμπου μέσω της Λαπάθου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 338)

    • Τα δέκα στάδια κάθετου υψόμετρου που ο Ξεναγόρας αποδίδει στην κορυφή του Ολύμπου πάνω από το Πύθιο μοιάζει να μην είναι πολύ μακριά από την αλήθεια. Μπορεί να παρατηρηθεί εδώ, ότι το όνομα Έλυμπος, που τώρα αποδίδεται στο όρος, όχι μόνο από τους κατοίκους αλλά από όλα τα γειτονικά μέρη της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας δεν είναι μια σύγχρονη παραφθορά αλλά η αρχαία διαλεκτική μορφή για τις αιολικές φυλές της Ελλάδας που συνήθως υποκαθιστούν το έψιλον με το όμικρον όπως στην περίπτωση του Ορχομενού που οι Βοιωτοί ονομάζουν Ερχομενό. Εάν το Πύθιο ήταν η τοποθεσία όπου υπέδειξα θα μπορούσαμε με κάποια πιθανότητα να τοποθετήσουμε την Άζωρο στην Βουβάλα. Όπως ο Στράβωνας σημειώνει ότι η Άζωρος ήταν σε 120 στάδια απόσταση από την Οξύνεια στο Ίον, παραπόταμο του Πηνειού, μπορεί να συναχθεί ότι, εάν η απόσταση είναι σωστή ή και όχι , η Άζωρος ήταν η πιο νοτιοδυτική από τις πόλεις της Τριπολίτιδος που συμφωνεί με την θέση Βουβάλα.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 342)

    • Τίποτα δεν μπορεί να δείξει πιο έντονα την σημασία του περάσματος του Πυθίου και της Πέτρας από τις πολλές περιπτώσεις που παρατηρούνται σε σχέση με τις στρατιωτικές επιχειρήσεις των αρχαίων. Ο Ξέρξης έστειλε μια αποστολή στην Περραιβία αφού στρατοπέδευσε με το ένα τρίτο του στρατεύματός του στην Πιερία προετοιμάζοντας τον δρόμο. Ο Βρασίδας μετά την γρήγορη πορεία του στην Θεσσαλία και την Περραιβία, στο όγδοο έτος του Πελοποννησιακού πολέμου, πέρασε από το ίδιο πέρασμα στο Δίον. Ο Αγησίλαος, επιστρέφοντας στην Ελλάδα από την Μικρά Ασία, το έτος 394 π. Χ., μπήκε στη Θεσσαλία από τη Μακεδονία, από το ίδιο πέρασμα. Ο Κάσσανδρος, το 316 π.Χ., διέσχισε τον ίδιο δρόμο προχωρώντας από την Πελοπόννησο προς την Ολυμπιάδα στην Πύδνα. Και τέλος, προμήθευσε στον Αιμίλιο Παύλο, το έτος 168 π.Χ., τα μέσα για να εξαναγκάσει τον Περσέα να υποχωρήσει από την παγιωμένη του θέση στον Ενιπέα, μόλις πληροφορήθηκε ότι ο Σκιπίων Νασικάς ανέτρεψε την μακεδονική φρουρά στην Πέτρα και κατέβηκε στις πεδιάδες στα μετόπισθεν της θέσης του βασιλιά στον Ενιπέα.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 343)

    • Η Σπάρτωλος φαίνεται από τις εμπορικές συναλλαγές που αναφέρονται από τον Θουκυδίδη ότι δεν βρισκόταν τόσο μακριά από την Όλυνθο όσο η Απολλωνία, όπως επιβεβαιώνεται από τον Ισσαίο, που την περιγράφει ως Σπάρτωλο από τα Ολύσια ή ως περιφέρεια της Ολύνθου. Σαν συνέπεια των καταγγελιών των Απολλώνιων της Χαλκιδικής και των Ακανθίων, οι Λακεδαιμόνιοι έστειλαν στράτευμα εναντίον της Ολύνθου που, αφού έχασε δύο από τους διοικητές του, τα κατάφερε στην τέταρτη εκστρατεία,το 379 π.Χ., και υπέταξε την πόλη. Όταν η Όλυνθος έγινε τμήμα της Χαλκιδικής, δεν έκανε καμία εντύπωση που η παραθαλάσσια της θέση, προκάλεσε την έκλειψη της αρχαίας πρωτεύουσας.Ήταν μετά τον Πελοπονησιακό Πόλεμο όταν έγινε μια από τις μεγαλύτερες πόλεις στην Ελλάδα,που έκανε επιτυχή πόλεμο με την Μακεδονία, πήρε την Πέλλα από τον Αμύντα και ήταν τόσο μεγάλης σημασίας για το στράτευμα που ηγείτο,ώστε όταν υποβιβάστηκε από τον Φίλιππο ακολουθήθηκε από τριαντα δύο ακόμα πόλεις. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 459)

    • Η Παιονία είναι μια γεωγραφική ονομασία, η οποία πριν τον αργολικό αποικισμό της Ημαθίας, μοιάζει να καταλάμβανε όλη την περιοχή που αργότερα ονομάστηκε Μακεδονία, με εξαίρεση την περιοχή που θεωρείται τμήμα της Θράκης. Καθώς αυξανόταν το βασίλειο της Μακεδονίας, η Παιονία περιορίστηκε από τις διαστάσεις του σε κάθε πλευρά, παρόλο που το όνομα συνέχιζε να αποδίδεται με ένα γενικότερο νόημα, στη μεγαλύτερη ζώνη της ενδοχώρας που κάλυπτε την Άνω και Κάτω Μακεδονία στα Β. – Β.Α. και ένα τμήμα του οποίου ήταν μοναρχία, ουσιαστικά ανεξάρτητη μέχρι και πενήντα χρόνια μετά το θάνατο του Μ.Αλεξάνδρου. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 462)

    • Από μια σύγκριση μεταξύ Αππιανού και Στράβωνα, καθώς και από ένα περιστατικό στη ζωή του Μ. Αλέξανδρου, στο οποίο πριν αναφέρθηκα, είναι εμφανές ότι οι Αυταριάτες συνόρευαν στα ανατολικά με τους Αγριάνες και τους Μπεσσούς, στα νότια με τους Μαιδούς και τους Δάρδανες και στις άλλες κατευθύνσεις με τους Αρδιαίους και τους Σκορδίσκους. Πάνω απ’όλα είναι σύμφωνο με την ιστορία, και τη γενική τοπογραφία των περιοχών, στα βόρεια της Μακεδονίας, να συμπεράνουμε ότι η Παιονία περιλάμβανε όλες τις κεντρικές και πιο γόνιμες περιοχές της πιο εκτενούς Παιονίας, και ότι είναι τοποθετημένη πάνω από τα στενά του Αξιού και καταλαμβάνει τις περιοχές κοντά στον ποταμό με εξαίρεση τις πηγές του Εριγώνα που συνενώνονται με την Άνω Μακεδονίας.
      Αυτό το πιερικό δάσος ήταν ο προμαχώνας της Μακεδονίας και στη διάρκεια των αγώνων που έδιδε ο Περσέας κατά των Ρωμαίων ήταν το πεδίο πολλών πολεμικών επιχειρήσεων. Ο Ύπατος Φίλιππος μετά από την άλωση του Δίου επί δυόμιση περίπου ημέρες πραγματοποίησε στρατιωτικές κατοπτεύσεις, διήλθε τον ποταμό Μίτη και εισήλθε στην πόλη της Αγάσσας χωρίς να δώσει καμία μάχη, ανέστειλε δε την πορεία του στις όχθες του ποταμού Αλκόδρου δι’ ελλείψεως επιτηδείων. Αλλά ύστερα η πόλη των Αγασσών που προσχώρησε στην πλευρά του Περσέα και η πόλη του Αιγινίου που είχε επιχειρήσει να αντισταθεί στα στρατεύματα του Παύλου Αιμιλίου μετά τη μάχη της Πύδνας καταστράφηκαν από τον Ύπατο. Ο Heuzey προσπάθησε να ανακαλύψει που βρίσκεται αυτή η ερημωμένη χώρα και συγκεκριμένα που διεξήχθησαν οι κυριότερες πολεμικές επιχειρήσεις.
      (Isambert,σ.68 -69)

    • Σύμφωνα με τον περιηγητή Heuzey, μπορεί κανείς να δει από τις κορυφές του Ολύμπου όλη τη Μακεδονία από τη μία μεριά και από την άλλη μεριά όλη τη Θεσσαλία, της οποίας τα ποτάμια και οι λίμνες φαίνονται ακριβώς όπως είναι χαραγμένα πάνω στους χάρτες. Προς τα ανατολικά η θάλασσα διαγράφει έναν απέραντο κύκλο, που εκτείνεται ως πέρα στο νησί της Σκύρου, προς τα δυτικά δε η ραχούλα της Πίνδου σχηματίζει έναν ορίζοντα μέσα από το οδοντωτό της τείχος.
      (Isambert, σ.83)

    • Οι εχθροί της Μακεδονίας σε κάθε περίοδο της ιστορίας φοβούνταν περισσότερο τα μεταλλεία της παρά την πολεμική αρετή του στρατού της. Η κύρια πηγή πλούτου της Μακεδονίας ήταν τα μεταλλεία της, από τα οποία εξάγονται πολλά είδη μεταλλευμάτων αλλά και χρυσός. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, στην Πιερία βρέθηκαν μεγάλες ποσότητες χρυσού στην άμμο. Επίσης η περιοχή μεταξύ της Θεσσαλονίκης και των Σταγείρων φημιζόταν για τα μεταλλεία της αλλά ακόμα πιο γνωστή ήταν η περιοχή του Παγγαίου, την οποία ο Φίλιππος προσάρτησε στις κτήσεις του.
      (Clarke, σ. 362)
    • Ο συνολικός πληθυσμός της Μακεδονίας υπολογίζεται σε 700 χιλιάδες άτομα, που σημαίνει 367 άτομα σε κάθε τετραγωνική λεύγα. Ο πληθυσμός ολόκληρης της Ελλάδος υπολογίζεται σε 1. 920.000 άτομα. Οι πιο εύφορες περιοχές της Ελλάδος είναι η Μακεδονία και η Θεσσαλία. (Clarke, σσ. 363 – 364)
    • Οι φυλές της Βαλκανικής χερσονήσου ταξινομούνται σε τρεις κύριες ομάδες: τουρκική ομάδα, σλαβική ομάδα και πελασγική ή ελληνολατινική ομάδα. Στη Μακεδονία εκπροσωπούνται και οι τρεις αυτές ομάδες, είναι μια από τις σπάνιες αλήθειες που γίνονται απ’ όλους αποδεκτές. Πράγματι, ας κοιτάξουμε τους χάρτες ή τα ντοκουμέντα όλων των παρατάξεων. Η καθεμιά διεκδικεί την πλειοψηφία για τον εαυτό της αλλά και καμιά δεν μπόρεσε να αρνηθεί την παρουσία και κάποιων ελάχιστων αντιπάλων. Οι χάρτες που τυπώνονται στη Σόφια, περιορίζουν όσο μπορεί να φανταστεί κανείς, το μερίδιο της ελληνολατινικής ομάδας. Στους χάρτες της Αθήνας που δεν υπολείπονται σε ανακρίβεια, οι σλαβικοί πυρήνες, μικροί και λίγοι, με χρώμα κάπως αόριστο(σκοτωμένο βιολετί), εξαφανίζονται μέσα στο απέραντο γαλάζιο των θριαμβευόντων Ελλήνων. Οι Σέρβοι γεωγράφοι πάλι με τη σειρά τους απωθούν τους Βούλγαρους προς τη Ροδόπη, τους Αλβανούς πέρα πέρα από την Πίνδο και τους Έλληνες μέχρι τα θεσσαλικά σύνορα. Κάποιες όμως αναστολές σταματούν Σέρβους, Έλληνες και Βούλγαρους και τους επιβάλλουν το σεβασμό ορισμένων ξένων νησίδων εδώ και κει, στα μέρη που είναι αρκετά απομακρυσμένα από το τωρινό βασίλειο ή που τα γνωρίζουν καλά οι Ευρωπαίοι. Ο Τούρκος, πιο αξιοπρεπής, δε χρωματίζει με καμιά βαφή το δικαίωμα κατοχής του. Η εθνογραφία είναι μια γκιαούρικη επιστήμη την οποία περιφρονεί. Δίνοντας όμως βεράτια σε επισκόπους ομολογεί μ’ αυτό την επιβίωση κάποιων χριστιανών μέσα στους “Ρωμυλιώτες” και οι ταλαντεύσεις μεταξύ Βουλγάρων και Ελλήνων επισκόπων μας φανερώνουν επιπλέον και την ενδόμυχη σκέψη του ότι ίσως κατέχει στη Μακεδονία και Έλληνες και Βούλγαρους χριστιανούς. Η ύπαρξη λοιπόν των τριών φυλών δεν αμφισβητείται από κανέναν και οι αντιδικίες αρχίζουν τη συγκεκριμένη εκείνη στιγμή, που ο καθένας αρχίζει να προσδιορίζει τα δίκαιά του. Ο Τούρκος προσφέρει και στους μεν και στους δε μερικές εξυπηρετήσεις. Όταν η σλαβική συνείδηση υποχωρεί μπρος σε μια πολύ θρασεία διεκδίκηση, τότε η καταχώρηση στους Τούρκους ελληνικών περιοχών χρησιμεύει το ίδιο στη δίκαιη υπόθεση, όσο και μια νέτη σκέτη προσάρτηση. Επίσης, όταν η ελληνική οξύνοια αντιλαμβάνεται ότι αξιώσεις πάνω σε αυθεντικά βουλγάρικους τόπους θα καθιστούσαν ύποπτους για υπερβολή και όλους τους υπόλοιπους ελληνικούς λογαριασμούς, γρήγορα μια τουρκική νερομπογιά εκεί!
      (Berard, σ. 191-192)
    • Χάρη στους Αλβανούς της Κοριτσάς, τους Τούρκους των Βοδενών-Σερβίων, τους Σλάβους της Μογλένιτσας και τους Τούρκους των Γενιτσών, η Μακεδονία κατέχει ένα γερό έρεισμα μουσουλμάνων στα νότια, ένα συνεχόμενο έρεισμα από το Βαρδάρη μέχρι τα αλβανικά βουνά. Το βόρειο μέρος της Μακεδονίαςπροστατεύεται το ίδιο. Μπορούμε να πούμε πως το τρίτο μουσουλμανικό σύνολο κατέχει όλο το μακεδονικό Βορρά από τα Σκόπια, το Καλκάνδελε και τη Δίβρα μέχρι τα σύνορα της αυτοκρατορίας. Είναι ανάμεικτοι Αλβανοί και Σλάβοι, αδύνατο να γίνει διαχωρισμός. Οι Αλβανοί ωστόσο διοικούν με τη δύναμη του αριθμού και της σπάθας. Εννοείται ότι δεν είναι τα πάντα μουσουλμανικά ανάμεσα στα πολύ πλατιά όρια. Το βουνό, όπως και στα τουρκικά μέρη, έχει μείνει στους χριστιανούς και συχνά τα χωράφια του κάμπου, έναντι αντιπαροχών όμως, εν είδει κολληγικής σχέσης κατά κάποιον τρόπο.
      Ανάμεσα στα μουσουλμανικά αυτά τείχη που ορθώνονται στα όρια της Μακεδονίας, το παράδειγμα του Ελβασάν χρησιμεύει, για να μας εξηγήσει γιατί, σε κάθε πόλη και χωριού του εσωτερικού, έχουμε μια συνοικία μουσουλμάνων μπέηδων και αγάδων. Ολόκληρη η ιδιοκτησία στη Μακεδονία είναι σε μουσουλμανικά χέρια. Στο βιλαέτι του Μοναστηρίου ο χάρτης πρέπει να είναι διάτρητος από μικρές ισλαμικές τρύπες στο χριστιανικό φόντο του τόπου. Το Μοναστήρι καταρχήν, ο Περλεπές, το Κίτσεβο και η Φλώρινα είναι οι κυριότεροι πόλοι έλξης…
      Το συμφέρον που ώθησε αυτούς τους πρώην χριστιανούς προς το τζαμί, τους κρατά ακόμη στο πλευρό του Τούρκου και ο δεσμός αυτός είναι ισχυρότερος από τις μεγάλες και ωραίες θεωρίες περί φυλών και εθνοτήτων.
      (Berard, σ. 209-210)
    • Η γεωργία της Μακεδονίας: Η γεωργία είναι ακόμα σε ένα σημείο πρωτόγονο, αλλά η γη είναι γόνιμη και η εκτροφή των ζώων θα μπορούσε να είναι μία από τις περισσότερο πλουτοπαραγωγικές πηγές της χώρας, εάν ήταν περισσότερο σε μία τάξη (σειρά) και λίγο περισσότερο σε σύγκριση με την ιδιοκτησία. (Mantegazza, Macedonia, σ.2)
    • Λίμνες της Μακεδονίας: Στο δυτικό μέρος, η περιοχή των λιμνών, είναι άφθονη και η αλιεία σε πολλές γραφικές λίμνες, όπως εκείνη της Πρέσπας που είναι η πιο μεγάλη από όλες. Και από εκείνη του Όστροβο (Βεγορίτιδα, στην Άρνισα), της Οχρίδας, της Καστοριάς, για να μην παραθέσουμε τις κυριότερες. (Mantegazza, Macedonia, σ.2)
    • Φυλές της Μακεδονίας: Η μέρα στην οποία η σιγουριά θα είναι εγγυημένη σε αυτό το μέρος της Μακεδονίας και της Αλβανίας, χωρίς καμιά αμφιβολία να υπάρχει, θα την επισκεφτούν σε αγέλες οι τουρίστες από όλον τον κόσμο. Γιατί πέρα από το να είναι μία περιοχή γραφική και πολύ ενδιαφέρουσα κάτω από όλα τα μέρη για να τη δεις, είναι ο πλούτος και η ποικιλία των εθίμων που συνθέτουν το κάδρο, και που δεν εξαφανίζονται τόσο σύντομα. Γιατί η κάθε μία από τις πολλές φυλές που σχηματίζουν τον πληθυσμό είναι επιθετικότατες στις παραδόσεις από το κάθε γένος. (Mantegazza, Macedonia, σ.3)
    • Κοιτάσματα στη Μακεδονία: Η χώρα, για όσα γνωρίζουμε από τις λίγες έρευνες που μπόρεσαν να κάνουν, πρέπει να έχει ακόμα πολύ ορυκτό πλούτο. Ήταν μία περίοδος κατά την οποίο η Τουρκία είχε δώσει κάποιες χορηγίες (επιδοτήσεις) σε μερικές κοινωνίες για εστέρα. Η βιομηχανία εξόρυξης θα έπρεπε να έχει πάρει μία πραγματική ανάπτυξη, αλλά όπως συνήθως θα έπρεπε όλα να εγκαταλειφθούν για τις αξιώσεις (απαιτήσεις) των κυβερνόντων, που δεν ήταν ευχαριστημένοι με το baschisch (βαλή). Κάθε κοινωνία είχε επίσης έναν προϋπολογισμό (επιχορήγηση) εξαιρετικό σε ισορροπία. (Οι κυβερνώντες) Ήθελαν να πάρουν αναμφίβολα κάθε πράγμα. (Mantegazza, Macedonia, σ.3)
    • Μακεδονία: Οι Σέρβοι βασιλείς στο τέλος του 13ου αι. και στις αρχές του 14ου αι. θα καταλάβουν εκ νέου ένα σημαντικό κομμάτι της Μακεδονίας, υπερασπίζοντας το νικηφόρα ενάντια στους Βουλγάρους που είχαν προσπαθήσει να το ανακαταλάβουν. Μέχρι που ο Δουσάν, ο μεγάλος Σέρβος κατακτητής, μαζί με άλλες χώρες, θα γίνει κύριος ολόκληρης της Μακεδονίας. Η αντιδικία, όπως φαίνεται, μεταξύ Σέρβων και Βουλγάρων για την κυριαρχία της Μακεδονίας δεν ξεκίνησε ξαφνικά. Από το θάνατο του Στέφανου Δουσάν, η Σερβική Αυτοκρατορία χωρίστηκε σε ποικίλες επαρχίες και ανεξάρτητα βασίλεια. Τη Μακεδονία κατείχε ο βασιλιάς Βικούτιν, ο οποίος θα κατάφερνε πολύ σύντομα να αντισταθεί στους Τούρκους κατακτητές, οι οποίοι όλο και περισσότερο ισχυροποιούνταν. Το 1371 μία μεγάλη μάχη έλαβε χώρα μεταξύ του Μακεδόνα βασιλιά και των Τούρκων στις όχθες του Μαρίτσα –ο ιστορικός ποταμός των Βουλγάρων- και από εκείνη τη στιγμή ο Σέρβος βασιλιάς της Μακεδονίας έγινε σχεδόν υποτελής του Σουλτάνου. Λίγο καιρό μετά, όταν οι Σέρβοι από το βόρειο τμήμα καταπολέμησαν γενναία τις οθωμανικές ορδές, ο Μάρκο, γιος του Βικούτιν, του οποίου ο ηρωϊσμός εξυμνείται ακόμα στα τραγούδια του λαού, νίκησε στην αξιομνημόνευτη μάχη του Κοσσόβου. Με την οθωμανική κατάκτηση, πολλές εθνικότητες εξαφανίστηκαν από όλη τη χερσόνησο. Η Σερβία, η Βουλγαρία, η Μακεδονία δεν ήταν πια βιλαέτια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Οι μεγάλες πόλεις ήταν ήδη έδρες των αυτοκρατοριών και των βασιλείων οι οποίες είχαν κάνει τους Αυτοκράτορες της Ανατολής να φοβούνται. Γιατί ήδη μία φορά είχαν φτάσει οι στρατοί τους στις πόρτες της Κωνσταντινούπολης. Οι πόλεις ήταν λεηλατημένες και κατεστραμμένες και ο πληθυσμός παραδομένος στη δουλεία. (Mantegazza, σ. 6)
    • Οι Βούλγαροι κατάφεραν επιτέλους να ανεξαρτητοποιηθούν θρησκευτικά το 1871, όταν δεν αποτελούσαν ακόμη ένα έθνος, με τη βοήθεια της Ρωσίας και του μικρού πριγκιπάτου της Σερβίας. Έτσι αναγνωρίστηκε το Εξαρχάτο τους. Ο Σουλτάνος αναγνώρισε το βουλγαρικό Εξαρχάτο παρά την απόλυτη αντίδραση και αντίθεση του Οικουμενικού Πατριάρχη, για τον οποίον η Βουλγαρική Εθνική Εκκλησία αποτελούσε μία σχισματική εκκλησία. Αυτή η κατηγορία του σχίσματος είναι φυσικά ένα όπλο το οποίο εξυπηρετεί τα άλλα έθνη στην προπαγάνδα τους στη Μακεδονία. Μετά τη δημιουργία του Πριγκιπάτου υπήρχε στη Βουλγαρία ένα ρεύμα υποστήριξής του ενώ ως έδρα της Εξαρχίας επιλέχτηκε η Κωνσταντινούπολη αντί για τη Σόφια ή το Τύρνοβο, τις αρχαίες πρωτεύουσες. (Mantegazza, σ. 10)
    • Είναι πολύ εύκολο να φανταστεί κανείς τις έριδες ανάμεσα στους χριστιανικούς πληθυσμούς που ωφελούσαν τους Τούρκους και πως η κατάσταση του μακεδονικού πληθυσμού γινόταν όλο και χειρότερη μετά το Συνέδριο του Βερολίνου παρ’όλες τις διαβεβαιώσεις για την προστασία των χριστιανικών πληθυσμών. Η ασφάλεια και η προστασία των Χριστιανών δε μετρούσε τόσο πολύ. Ένα μεγάλο μέρος των Τούρκων που έμεναν στις επαρχίες της Αυτοκρατορίας, μετά τη Συνθήκη του Βερολίνου πέρασαν στα χριστιανικά κράτη, μετανάστευσαν-αφού για τους Τούρκους ή τουλάχιστον για το μεγαλύτερο μέρος τους- ήταν ανυπόφορη η ζωή εκεί όπου δεν μπορούσαν να θεωρούνται πλέον κύριοι και άρχοντες εφόσον όλοι είχαν τα ίδια δικαιώματα. Μετανάστευσαν σε μεγάλους αριθμούς και από τη Βοσνία παρόλο που ο Καλλάι που διαχειριζόταν την εξουσία στο όνομα του αυτοκράτορα Φραγκίσκου Ιωσήφ, προσπαθούσε με δελεαστικές υποσχέσεις να τους κρατήσει. Ο μουσουλμανικός πληθυσμός έφτανε στη Μακεδονία αγανακτισμένος με την κατάστασή του. Ανεξάρτητα από αυτό, μόνο το γεγονός της αύξησης του αριθμού τους, έκανε τις καταχρήσεις της δύναμης και της εξουσίας και τον εξαναγκασμό και τη βία πιο ανυπόφορα και από εκείνη την περίοδο πριν τον πόλεμο. Πέρα από αυτούς τους μετανάστες υπήρχαν και οι Τούρκοι στρατιώτες, οι οποίοι δεν είχαν –όπως οι ευρωπαϊκοί στρατοί- τακτική επιμελητεία. Μόλις συνέβαινε κάποιο περιστατικό μη αναμενόμενο και κοβόταν η τροφοδοσία στα στρατεύματα, επειδή έπρεπε να ζήσουν έκαναν σφαγή. Όλοι γνωρίζουν πως ζούσαν οι Βαλήδες στους οποίους ο Σουλτάνος επέτρεπε να κυβερνούν ευρωπαϊκές επαρχίες, οι οποίοι μη παίρνοντας ποτέ μισθό ήταν αναγκασμένοι να ικανοποιούν μόνοι τις ανάγκες τους. (Mantegazza, σ. 12)
    • Πληθυσμός Μακεδονίας: Ο καθένας μπορεί να φανταστεί εύκολα τα δεδομένα που υπάρχουν στις μακρινές επαρχίες της Μακεδονίας, όπου κανείς δεν προστατεύει τον Χριστιανικό πληθυσμό έναντι των αυθαιρεσιών και των αγγαρειών που επέβαλλαν οι κρατικοί λειτουργοί. (Mantegazza, σ. 17)
    • Αφού περάσαμε κάποιες μέρες στο Βελιγράδι και τη Σόφια φροντίσαμε να πάμε στη Μακεδονία και να κάνουμε την πρώτη στάση στα Σκόπια, που είναι η έδρα της πολιτικής διοίκησης της Μακεδονίας, όπου ο Χιλμί Πασά, ο Γενικός Επιθεωρητής για την εφαρμογή των μεταρρυθμίσεων, διορίστηκε από την Πύλη-ως αποτέλεσμα των αυστρο-ρωσικών συμφωνιών- Γενικός Διοικητής. Από γεωπολιτική άποψη, ήταν πάντα πολύ σημαντική πόλη λόγω της κεντρικής θέσης της γιατί από τα Σκόπια περνούσαν οι δρόμοι που πήγαιναν στην Αλβανία, εκείνοι που οδηγούσαν στην Παλαιά Σερβία, στη Μιτροβίτσα και από την Ανατολική Μακεδονία στην Κωνσταντινούπολη. (Mantegazza, σ. 147-148)
    • Οι δύο Δυνάμεις, Ρωσία και Αυστρία, στο Υπόμνημά τους κατήργησαν τη λέξη Μακεδονία και παρουσίασαν τις προτάσεις τους για τα τρία βιλαέτια της Θεσσαλονίκης, του Κοσσόβου και του Μοναστηρίου, που συμπεριελάμβαναν ακριβώς τη Μακεδονία και την Παλαιά Σερβία. (Mantegazza, σ. 170)
    • Στη Μακεδονία το μίσος μεταξύ των φυλών και μεταξύ των διαφόρων εθνοτήτων που εποφθαλμιούν να γίνουν οι κυρίαρχοι, είναι τέτοιο που ένας Βούλγαρος για παράδειγμα, θα επαναστατήσει με μεγαλύτερο σθένος εναντίον του Σέρβου χωροφύλακα και όχι του Τούρκου χωροφύλακα. Και στα τρία βιλαέτια της Μακεδονίας, η διαμάχη μεταξύ των διαφορετικών εθνοτήτων διατηρούνταν ζωντανή και όλοι συμμετείχαν σε αυτή. Και έτσι πολύ εύκολα όταν ένας νέος χριστιανός διοικητής προσπαθούσε να επιλύσει την κατάσταση υπέρ της εθνότητάς του ήταν επόμενο να ξαναφουντώσει η διχόνοια και να ενταθούν το μίσος και τα πάθη μεταξύ των διαφόρων εθνοτήτων. (Mantegazza, σ. 172)