Category: Holland-Ν.Πιερίας

• Τα σύνορα αυτού του Πάρκου, ξεκινώντας από τα κυπαρίσσια του Μπαμπά, θα δένουν στη κοιλάδα των Τεμπών, το βυζαντινό οχυρό του Πλαταμώνα και θα εκτείνονται κατά μήκος της θάλασσας μέχρι τη Σκάλα του Αγίου Θεοδώρου. Μετά θα περιτρέχουν την ακτή της Σκοτίνας, γύρω από το δάσος της Καλλιπεύκης και θα περικλείουν ολόκληρο τον Όλυμπο.(Boissonas, σ. 50)
• Το τραίνο, αφού φύγει από την Λάρισα και περάσει τον ποταμό Πηνειό, μπαίνει στην περίφημη Κοιλάδα των Τεμπών, ανάμεσα στα όρη Όλυμπος (9780 πόδια) και Όσσα. Μετά περνάει αρκετά κοντά από την παραλία, μέσα από ένα τούνελ κάτω από το κάστρο του Πλαταμώνα και φθάνει στο Πλατύ, 20 μίλια από τη Θεσσαλονίκη, στη γραμμή Θεσσαλονίκη – Φλώρινα. (Boissonas, σ. 78)

[/tab]
[tab name=’Chirol’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Clarke’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Cousinery’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Frazer’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Holland’]

• Περπατώντας δίπλα στη θάλασσα, συναντήσαμε το κάστρο του Πλαταμώνα, ένα μεγάλο και ασυνήθιστο σύμπλεγμα κτιρίων, που περιτριγυρίζεται από ένα υψηλό τείχος, και είναι τοποθετημένο σε ένα βραχώδες ακρωτήρι. Ένα ρεύμα ρέει μέσα από ένα βαθύ κανάλι στα νότια αυτού του ακρωτηρίου, περνώντας από ένα πέρασμα μεταξύ του κάστρου και των λόφων στα αριστερά. Αυτό το σημείο είναι η αρχή αυτής της στενής λωρίδας γης, που παρεμβαίνει μεταξύ της βάσης του Ολύμπου και της θάλασσας, σχηματίζει το σπουδαίο πέρασμα από τη Θεσσαλία στη Μακεδονία, και το οποίο ήταν το μέρος που έλαβαν χώρα οι δύο εκστρατείες που έβαλε τέλος στην εθνική κυριαρχία και τον αγώνα των Μακεδόνων βασιλέων.
  Μπορεί να υποτεθεί ότι το ύψωμα του Πλαταμώνα ήταν η τοποθεσία της αρχαίας Ηράκλειας, μιας πόλης η οποία πολιορκήθηκε από ένα απόσπασμα του ρωμαϊκού στρατού υπό τον Κ.Μ. Φίλιππο. (Holland, σ. 299)

[/tab]
[tab name=’Isambert’]

• Μόλις φύγουμε από την Λεπτοκαρυά κατερχόμαστε σε ένα επικλινές και απότομο έδαφος διαβαίνοντας μετά από 45 λεπτά τον Ζίλιανα, έπειτα μέσα από ένα ομαλό έδαφος ερχόμαστε μέσα σε μία ώρα στον Πλαταμώνα, το αρχαίο Ηράκλειο, ένα φρούριο, το οποίο σύμφωνα με τον Τίτο Λίβιο βρίσκεται 5 ρωμαϊκά μίλια από τις Φίλες, μεταξύ του Δίου και των Τεμπών, πάνω σε ένα βράχο που βρίσκεται πάνω από το ρείθρο του χειμάρρου. Ο ύπατος Φίλιππος πέρασε τον κάτω Όλυμπο και κυρίευσε την Φίλα (τον Πυργητό) καταλαμβάνοντας με δόλο το Ηράκλειο, διαχειμάζοντας εκεί για λίγο καιρό. Η Πλαταμών είναι βυζαντινή πόλη, και μνημονεύεται σε μία εμπορική συνθήκη της 11ης εκατονταετηρίδας που συνήφθη με τους Ενετούς. Στις αρχές της 13ης εκατονταετηρίδας υπήρξε τιμάριο των Φράγκων.
  Σήμερα είναι ένα μικρό τουρκικό φρούριο, που βρίσκεται σε έναν απότομο λόφο του οποίου τα κράσπεδα βρέχονται από τη θάλασσα, και το οποίο ενώνει μία σειρά από λόφους που ανέρχονται σε βαθμίδες προς τον Όλυμπο.
  (Isambert, σ. 87-88)
• Το φρούριο του Πλαταμώνα είναι βυζαντινό με νεώτερες επιδιορθώσεις. Αποτελείται από πυργωτά τείχη που σχηματίζουν ένα τετράγωνο, το οποίο στο μέσον του έχει έναν ψηλό οκτάγωνο πύργο με πλατείς τοίχους. Εκεί βρίσκονται και τα αρχαία μνημεία. Συνήθως στον Πλαταμώνα βρίσκονται μικρά πλοιαράκια, που έρχονται για την φόρτωση της ξυλείας και του άνθρακα από τον Όλυμπο, με τα οποία μπορεί κανείς να μεταβεί στη Θεσσαλονίκη.
  (Isambert, σ. 88)
• Σύμφωνα με τον Τίτο Λίβιο, ο Πλαταμώνας βρίσκεται 5 ρωμαϊκά μίλια από τις Φίλες, μεταξύ του Δίου και των Τεμπών.
  (Isambert,σ. 87)

[/tab]
[tab name=’Leake’]

• Σύμφωνα με τον Μελέτιο, η ετυμολογία του Πλαταμώνα προέρχεται από τη πλατιά μονή ή επίπεδο μοναστήρι, ως μια αναφορά στη θέση που έχει στην πεδιάδα. Φαίνεται πως αποτελούσε στα χρόνια της Ελληνικής Αυτοκρατορίας ένα φρούριο. Αποτελείται από μερικά τούρκικα σπίτια ενώ δίπλα στο δρόμο υπάρχει ένα ερειπωμένο χάνι. Μολονότι βρίσκεται σε μια καμπή της ακτής, είναι ένα περίβλεπτο σημείο, καθώς είναι το μοναδικό που υπερυψώνεται σε μια εκτεταμμένη ακτογραμμή. Η περιοχή έχει τη φήμη της σταθερής και αδιάκοπης παροχής νερού. Το γεγονός αυτό αφήνει λίγες αμφιβολίες ως προς την ταύτιση του με μια από τις δύο αρχαίες πόλεις, τις οποίες η ιστορία τοποθετεί σε αυτήν την ακτή ανάμεσα στο Δίον και τα σύνορα με τη Μαγνησία, δηλαδή την Ηράκλεια και τη Φίλα. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 404 – 405)
• Η πεδιάδα κοντά στο λόφο του Πλαταμώνα είναι ακαλλιέργητη μέχρι και την Κατερίνη. Το ποτάμι του Πλαταμώνα, ακριβώς στο σημείο της ένωσής του με τη θάλασσα, είναι ένας φαρδύς χείμαρρος, ο οποίος πέφτει από ένα τεράστιο χάσμα, το οποίο χωρίζει το υψηλότερο σημείο του Ολύμπου από τις κατώτερες κορυφές που καταλήγουν στις βουνοπλαγιές των Τεμπών. Αν ο Πλαταμώνας είναι η Ηράκλεια, το κατώτατο σημείο αυτού του φαραγγιού θα αντιστοιχεί στο δερβένι ή το δάσος της Καλλιπεύκης, διαμέσου του οποίου οι Ρωμαίοι εισέβαλαν στην παραθαλάσσια πεδιάδα στα βόρεια της Ηράκλειας, μετά την επικίνδυνη κατάβασή τους από την κοντινή Λάπαθο, με αρχηγό τον ύπατο Μάρκιο, ο οποίος ανάμεσα στις άλλες δυσκολίες, έπρεπε να αντιμετωπίσει και την ηλικία του και την παχυσαρκία. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 405)
• Λόγω μιας περίεργης διαστρέβλωσης της αρχαίας γεωγραφίας η Θεσσαλονίκη και η Βέροια είναι εκκλησιαστικές επαρχίες ή διοικητικές περιφέρειες της Θεσσαλίας. Έτσι, ο επίσκοπος της Θεσσαλονίκης επονομαζόταν “υπέρτιμος και έξαρχος πάσης Θεσσαλίας”. Αυτός διεκδικούσε τα προνόμια του επιθέτου “παναγιώτατο” στη δική του περιφέρεια αλλά οπουδήποτε αλλού είχε μόνο τον τίτλο, όπως και οι άλλοι μητροπολίτες, του “πανιερωτάτου”. Οι επισκοπές της δικαιοδοσίας του είναι το Κίτρος, η Καμπανία, η Πέτρα, ο Πλαταμώνας μαζί με το Λυκόστομο, τα Σέρβια, το Αρδαμέρι ενώ έδρα αποτελεί η Γαλάτιστα και η Ιερισσός η οποία συμπεριλαμβάνει και το Άγιο Όρος. (Leake,τομ. ΙΙΙ, σ. 250- 251)
• Τα φαράγγια του Ελασσονίτικου και του Ξεριά αποτελούν τις φυσικές κορυφές στις άνω περιοχές του Ολύμπου, όπου υπάρχουν αρκετά μεγάλα χωριά και κάποιες καλλιεργούμενες πεδιάδες που βρίσκονται στη νότια πρόσοψη του βουνού ενώ οι κορυφές προεξέχουν από τα Τέμπη και την πελασγική πεδιάδα. Μέσα από αυτή την περιοχή ο ύπατος Κόιντος Μάρκιος Φίλιππος διέσχισε το πέρασμα των Τεμπών και εισέβαλε από την Περραιβία στη μακεδονική ακτή στο τρίτο έτος του τελευταίου μακεδονικού πολέμου. Το πέρασμα από αυτό το σημείο της κορυφογραμμής του Ολύμπου διαμορφώνεται όπως όλες οι φυσικές πορείες πάνω από ψηλά όρη, από δύο ποτάμια που ρέουν από το ίδιο διάσελο ή κορυφή, σε αντίθετες κατευθύνσεις. Ένα από αυτά είναι το Ελασσονίτικο ή Τιταρήσιος, το άλλο το ποτάμι του Πλαταμώνα. Οι κορυφές των αντίστοιχων χαράδρων μέσω των οποίων ρέουν, διαχωρίζονται μόνο από μια πεδιάδα, στους νότιους πρόποδες των άνω υψών του Ολύμπου, που περιλαμβάνουν το χωριό Καρυά, ένα από τα μεγαλύτερα του βουνού. Η πεδιάδα αυτή είναι περίπου 5 μίλια σε μήκος, από τα ανατολικά στα δυτικά και αποτελεί τη μεγαλύτερη επίπεδη επιφάνεια στον Όλυμπο. Όπως άλλες παρόμοιες πεδιάδες στα όρη της Ελλάδας παράγει μόνο σίκαλη και βοσκότοπους για τα κοπάδια. Σε ύψωμα με έλατα,στα βόρεια, βρίσκεται το μοναστήρι της Αγίας Τριάδας, κοντά σε χείμαρρο που ρέει μέσα από την πεδιάδα της Καρυάς και από εκεί στον Πλαταμώνα. Η Αγία Τριάδα αποτελούσε για πολλά χρόνια κρησφύγετο των ληστών του Ολύμπου μέχρι που το άγγιξε ο Αλή Πασάς με το μαγικό ξίφος του και τα χωριά του βουνού μετατράπηκαν σε τσιφλίκια του ενώ οι κλέφτες σε αρματολούς για την προστασία των κτήσεων του πασά. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 348- 349)
• Στα νότια της πεδιάδας της Καρυάς και διαχωρισμένη από αυτή μόνο από μια κορυφογραμμή είναι η παράλληλη κοιλάδα του Εζερού, περίπου μισή σε μέγεθος από αυτή της Καρυάς και καλούμενη έτσι από μια λίμνη που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο κομμάτι της. Οι κάτοικοι του χωριού του Εζερού εξαιτίας των συνεχόμενων πλημμυρών αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την περιοχή.Η λίμνη του Εζερού είναι προφανώς η αρχαία Άσκουρις. Στα ανατολικά αυτής της πεδιάδας υπάρχει άλλη, όχι πολύ μακριά από τις κορυφές που περιλαμβάνουν το πέρασμα των Τεμπών στα βόρεια. Χωρίζεται με μια κορυφογραμμή από καλλιεργημένη περιοχή γύρω από την πόλη της Ραψάνης ή Ραψιάνης, που έχει θέα στο στόμιο του Πηνειού και στα νότια απέναντι από το όρος Όσσα και τα Αμπελάκια. Στην κορυφογραμμή στα δυτικά της Ραψάνης βρίσκουμε τα κατάλοιπα ενός αρχαίου φρουρίου, πιθανώς είναι η Λάπαθος, της οποίας ίσως το όνομα Ραψάνη αποτελεί παραφθορά. Καθώς η κοιλάδα της Καρυάς και τα φαράγγια των ποταμών του Ελασσονίτικου και του Πλαταμώνα διαμορφώνουν ένα χώρισμα, ανάμεσα στον Όλυμπο και στις μικρότερες κορυφές, που εκτείνονται στις πεδιάδες της Ελασσόνας και της Λάρισας και στα Τέμπη, τα βουνά χωρίζονται από την πεδιάδα του Εζερού. Η δυτική πλευρά τους είναι προφανώς το όρος Τίταρος που εφάπτεται στον Όλυμπο, όπως σημειώνει ο Στράβων. Η ανατολική πλευρά φέρει το ίδιο όνομα με το οχυρό της Λαπάθου, που βρίσκεται πάνω από αυτές τις κορυφές. Η απόσταση από την Καρυά στον Εζερό υπολογίζεται σε δυο ώρες και από εκεί στη Ραψάνη τρεις ώρες. Ανάμεσα στην Καρυά και στην Ελασσόνα υπάρχουν δύο άλλα χωριά στο βουνό, δηλαδή, η Σκαμνιά, που δεν είναι μακριά, από τη βόρεια πλευρά της πεδιάδας της Καρυάς, σε απόσταση μιάμισης ώρας από την πόλη και η Μπολιάνα μια ώρα από τη Σκαμνιά, κοντά στη δυτική άκρη της κοιλάδας της Καρυάς, όπου υπάρχουν κατάλοιπα αρχαιοτήτων στην Κονίσπολη, που βρίσκεται στο χώρισμα των νερών που ρέουν σε ίδια πορεία με την πεδιάδα του Καρυά, και από την άλλη διαμορφώνουν τις πηγές του Ξεριά ή ποτάμι της Τσαρίτσανης. Η Κονίσπολη μοιάζει να αντιστοιχεί στο Ευδίερο του Λιβίου, δεκαπέντε μίλια από το ρωμαϊκό στρατόπεδο, ανάμεσα στην Άζωρο και τη Δολίχη, προς την κατεύθυνση της Ασκούριδος και της Λαπάθου. Οι πηγές του κυρίως ποταμού του Τιταρήσιου είναι στην κύρια πτέρυγα του Ολύμπου ανάμεσα στη Σκαμνιά και στο Σέλος, και κυρίως σε μια πηγή που βρίσκεται δυο ή τρεις ώρες στα βορειοανατολικά της Ελασσόνας. Αφήνοντας πίσω τα φαράγγια του Ολύμπου προσεγγίζει την Ελασσόνα, από τα βορειοανατολικά, στρίβει νότια μέσα στην πόλη, από εκεί ρέει δυτικά, κοντά στους πρόποδες των λόφων στη βόρεια πλευρά της πεδιάδας και φτάνει στις δυτικά περάσματα ανάμεσα στους λόφους στην πεδιάδα του Δεμινίκου, όπου συναντάει το Σαραντάπορο ή παραπόταμο από τα όρη του Λιβαδίου, κοντά στο Αμούρι. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 349-351)
• Τα Σκόπια βρίσκονταν σπάνια υπό τον πλήρη έλεγχο της Κωνσταντινούπολης. Κατά τη βασιλεία του Μιχαήλ Παλαιολόγου αποσπάστηκε από τον αυτοκράτορα από τους Σέρβους και έγινε η κατοικία του Κράλη. Εδώ ο Νικηφόρος Γρηγοράς έκανε το δικαστήριο στον άρχοντα των Τριβαλλών καθώς σοφά επονομάστηκε ο Κράλης, του οποίου ο διάδοχος (το 1342) πρόσφερε προστασία και φιλοξενία στον Ιωάννη Καντακουζηνό όταν αποσύρθηκε πριν τον Απόκαυκο. Με τη συνθήκη που ακολούθησε ανάμεσα στον Καντακουζηνό και στο βασιλιά της Σερβίας, ο τελευταίος απέκτησε προσωρινή εξουσία σε ένα μεγάλο τμήμα της Μακεδονίας, ενώ οι Ρωμαίοι, όπως αυτοαποκαλούνταν, του έδωσαν τη Ζίχνη, τις Φέρρες, το Μελένικο, τη Στρούμιτσα και την Καστοριά και κράτησαν τα Σέρβια(την πόλη), τη Βέρροια, την Έδεσσα, το Γυναικόκαστρο, τη Μυγδονία και τις πόλεις στο Στρυμόνα, καθώς και την περιφέρεια των Σερρών και τα όρη του Ταντεσσάνου. Είναι αξιοσημείωτο ότι στις ιστορίες της Άννας της Κομνηνής ,του Γρηγορά και του Καντακουζηνού εμφανίζονται αρκετά άλλα ονόματα όπως στα ιλλυρικά σύνορα: Δίβρη, Βελεσσός, Πρίλεπος, Μοράβα και Πρίστηνος, που περιγράφει ο Καντακουζηνός ως πόλη χωρίς τείχη (κώμη ατείχιστος), στη Θεσσαλία: Σέρβια, Καστρίον, Λυκοστόμιον και Πλαταμώνα (Πλαταμών πόλις παραθαλασσία), στα ανατολικά: Ρεντίνα και Δράμα, επίσης Ζίχνη και Μελένικο, Έδεσσα και Βέρροια, Όστροβος, στα νότια: Σταρίδολα μαζί με κάποιες άλλες που μπορούν να ανιχνευτούν με έρευνα. Ο Σωσκός εμφανίζεται στην Άννα Κομνηνή ανάμεσα στη λίμνη του Οστρόβου και τα Σέρβια. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 478-479)
• Σύμφωνα με τον Μελέτιο, η ετυμολογία του Πλαταμώνα προέρχεται από την “πλατεία μονή” ή επίπεδο μοναστήρι, ως μια αναφορά στη θέση που κατέχει στην πεδιάδα. Φαίνεται πως ήταν, τα χρόνια της Ελληνικής Αυτοκρατορίας, ένα φρούριο. Αποτελείται από μερικά τούρκικα σπίτια, και έξω, δίπλα στο δρόμο, υπάρχει ένα ερειπωμένο χάνι. Μολονότι βρίσκεται σε μια καμπή της ακτής, είναι ένα περίβλεπτο σημείο, καθώς είναι το μοναδικό που υψώνεται σε μια εκτεταμμένη ακτογραμμή. Ηπεριοχή έχει τη φήμη ενός σταθερού σημείου παροχής νερού. Το γεγονός αυτό αφήνει λίγες αμφιβολίες ως προς την ταύτιση του με μια από τις δύο αρχαίες πόλεις, τις οποίες η ιστορία τοποθετεί σε αυτήν την ακτή ανάμεσα στο Δίον και τα σύνορα με τη Μαγνησία, δηλαδή την Ηράκλεια και τη Φίλα. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σσ. 404 – 405)
• Το ποτάμι του Πλαταμώνα, ακριβώς στο σημείο της ένωσής του με τη θάλασσα, είναι ένας φαρδύς χείμαρρος, ο οποίος πέφτει από ένα τεράστιο χάσμα, το οποίο χωρίζει το υψηλότερο σημείο του Ολύμπου από τις κατώτερες κορυφές που καταλήγουν στις βουνοπλαγιές των Τεμπών. Αν ο Πλαταμώνας ήταν η Ηράκλεια, το κατώτατο σημείο αυτού του φαραγγιού θα αντιστοιχούσε στο δερβένι ή το δάσος της Καλλιπεύκης, διαμέσου του οποίου οι Ρωμαίοι εισέβαλαν στην παραθαλάσσια πεδιάδα στα βόρεια της Ηράκλειας, μετά την επικίνδυνη κατάβασή τους από την κοντινή Λάπαθο, με αρχηγό τον ύπατο Μάρκιο, ο οποίος ανάμεσα στις άλλες δυσκολίες, έπρεπε να αντιμετωπίσει και την ηλικία του και την παχυσαρκία. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 405)
• Στα νότια της πεδιάδας της Καρυάς και διαχωρισμένη από αυτή μόνο από μια κορυφογραμμή είναι η παράλληλη κοιλάδα του Εζερού, περίπου μισή σε μέγεθος από αυτή της Καρυάς και καλούμενη έτσι από μια λίμνη που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο κομμάτι της. Η λίμνη του Εζερού είναι προφανώς η αρχαία Άσκουρις. Στα ανατολικά αυτής της πεδιάδας υπάρχει άλλη, όχι πολύ μακριά από τις κορυφές που περιλαμβάνουν το πέρασμα των Τεμπών στα βόρεια. Χωρίζεται με κορυφογραμμή από καλλιεργημένη περιοχή γύρω από την πόλη της Ραψάνης ή Ραψιάνης, που έχει θέα στον Πηνειό, και στα νότια απέναντι από το όρος Όσσα και τα Αμπελάκια. Στην κορυφογραμμή στα δυτικά της Ραψάνης είναι τα κατάλοιπα ενός αρχαίου φρουρίου, πιθανώς η Λάπαθος, του οποίου ίσως το όνομα Ραψάνη αποτελεί παραφθορά. Καθώς η κοιλάδα της Καρυάς και τα φαράγγια των ποταμιών του Ελασσονίτικου και του Πλαταμώνα διαμορφώνουν ένα χώρισμα ανάμεσα στον Όλυμπο και στις μικρότερες κορυφές που εκτείνονται στις πεδιάδες της Ελασσόνας και της Λάρισας, και στα Τέμπη, τα βουνά χωρίζονται από την πεδιάδα του Εζερού. Η δυτική πλευρά τους είναι προφανώς το όρος Τίταρος που εφάπτεται στον Όλυμπο, όπως σημειώνει ο Στράβων. Η ανατολική πλευρά φέρει το ίδιο όνομα με το οχυρό της Λαπάθου, που βρίσκεται πάνω από αυτές τις κορυφές. Η απόσταση από την Καρυά στον Εζερό υπολογίζεται σε δυο ώρες και από εκεί στη Ραψάνη τρεις ώρες. Ανάμεσα στην Καρυά και στην Ελασσόνα υπάρχουν δυο άλλα χωριά στο βουνό, δηλαδή, η Σκαμνιά, που δεν είναι μακριά, από τη βόρεια πλευρά της πεδιάδας της Καρυάς, απόσταση μιάμιση ώρα από την πόλη, και η Μπολιάνα μια ώρα από τη Σκαμνιά, κοντά στη δυτική άκρη της κοιλάδας της Καρυάς, όπου υπάρχουν κατάλοιπα αρχαιοτήτων στην Κονίσπολη, που βρίσκεται στο χώρισμα των νερών που ρέουν σε μια πορεία με την πεδιάδα του Καρυά, και από την άλλη διαμορφώνουν τις πηγές του Ξεριά ή λίμνη της Τσαριτσάνης. Η Κονίσπολη μοιάζει να είναι το Ευδίερο του Λίβιου, δεκαπέντε μίλια από το ρωμαϊκό στρατόπεδο, ανάμεσα στην Άζωρο και την Δολίχη, προς την κατεύθυνση της Ασκούρεως και της Λαπάθου. Οι πηγές του κυρίως ποταμού του Τιταρήσιου είναι στην κύρια πτέρυγα του Ολύμπου ανάμεσα στην Σκαμνιά και στον Σελό, και κυρίως σε μια πηγή που βρίσκεται δυο ή τρεις ώρες στα βορειοανατολικά της Ελασσόνας. Αφήνοντας πίσω τα φαράγγια του Ολύμπου προσεγγίζει την Ελασσόνα, από τα βορειοανατολικά, στρίβει νότια μέσα στην πόλη, από εκεί ρέει δυτικά, κοντά στους πρόποδες των λόφων στη βόρεια πλευρά της πεδιάδας, και φτάνει στις δυτικά περάσματα ανάμεσα στους λόφους στην πεδιάδα του Δεμινίκου, όπου συναντάει το Σαραντάπορο ή παραπόταμο από τα όρη του Λιβαδιού, κοντά στο Αμούρι. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σσ. 350-351)
• Το ποτάμι του Πλαταμώνα δεν αναφέρεται από κανένα αρχαίο συγγραφέα, εκτός από τον Πλίνιο που τοποθετεί έναν ποταμό με το όνομα Απίλας κοντά στην Ηράκλεια. Το ποτάμι γίνεται, ορισμένες φορές, επικίνδυνο. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 406)

[/tab]
[tab name=’Mantegazza’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Pouqueville’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Tozer’]

• Βρίσκεται στα νότια προς τις χαμηλές πλαγιές κάτω από την πηγή των απότομων πλαγιών του βουνού, σε κάποιο ύψος από τη θάλασσα. Ο Πλαταμώνας ήταν το σημείο στο οποίο βρισκόταν η πόλη του Ηρακλείου και πρέπει να ήταν πάντοτε ένα σημαντικό οχυρό, καθώς ήλεγχε την είσοδο στην πεδιάδα της Μακεδονίας από το πέρασμα των Τεμπών.
  (Tozer,τομ.ΙΙ,σ. 30)

[/tab]
[tab name=’Urquhart’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Walker’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Σχινάς’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[end_tabset]

• Ο κάθε αποφασισμένος και ασυμβίβαστος αναρριχητής μπορεί ακόμη να σκαρφαλώσει από το Λιτόχωρο μέσω του Αγίου Διονυσίου και την Καλύβα. Δε θα αντιληφθεί καμία παραμόρφωση.(Boissonnas, σ. 48-49)
• Το πέρασμα του καραβανιού μας από το Λιτόχωρο, με μια στρατιωτική συνοδεία και ακολουθούμενο από αχθοφόρους, φορτωμένους σαν καμήλες με τα αναγκαία για την κατασκήνωση, εντυπωσίασε τους πολίτες που περιεργάζονταν τις αποσκευές μας. Μερικές ιδέες πέρασαν από το μυαλό τους. Ξεκίνησαν να καταλαβαίνουν, ότι αυτό δεν ήταν απλά ένα ζήτημα να κάνεις δουλειά στο όρος Όλυμπος, αλλά απλά μια δουλειά που θα γινόταν στις υπώρειες του Βασιλικού βουνού της Ελλάδας. Αυτοί οι πολίτες ανταλλάσουν τώρα απόψεις, ενώ περιφέρονται άσκοπα γύρω από την Αγορά. Ακούγονται ψίθυροι που παραθέτουν τον πλούτο μιας συγκεκριμένης περιοχής, γνωστής ως Σαμονί. Ο κυνηγός αντιλόπης μας, ο Κάκαλος, μετατράπηκε στο σημαντικότερο άνδρα της πολίχνης. Θα δει τον εαυτό του στημένο, ως μπρούτζινο άγαλμα, στη μέση της δημόσιας πλατείας. Το 1913 μας είχε πει: «Θα ανεβείτε στον Μύτικα; Ποτέ! Κανένας δεν θα μπορούσε. Μόνο ο αετός τον στοιχειώνει!». Τώρα όμως δημιουργεί την επαγγελματική του κάρτα. Χρήστος Κάκαλος, οδηγός στον Όλυμπο. Αυτό από μόνο του τα λέει όλα! Παρίσι, Φεβρουάριος 1928. (Boissonnas, σ. 66 -67)

[/tab]
[tab name=’Chirol’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Clarke’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Cousinery’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Frazer’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Holland’]

• Τα πρώτα μίλια, ο δρόμος βρισκόταν πάνω από την πεδιάδα, στις εκβολές του Πηνειού και είχε κατεύθυνση νοτιοανατολική ως προς τη θάλασσα.
  Η πεδιάδα είναι πλούσια και άφθονη• και κάτι που είναι ασυνήθιστο στην Ελλάδα, ότι χωρίζεται σε επιμέρους χώρους: είναι δασώδης σε όλη την έκτασή της• τα δέντρα είναι κυρίως πλατάνια και αγριομουριές, και πολλά από τα τελευταία είναι αξιόλογα για τη μεγάλη και σεβαστή ανάπτυξη τους. Σε μεγάλο μέρος της πεδιάδας καλλιεργείται αραβόσιτος και σιτάρι, τα οποία μεταφέρονται κυρίως στη Θεσσαλονίκη για εξαγωγή. (Holland, σ. 298)
• Στο δρόμο από τον Πλαταμώνα προς το Λιτόχωρο, η κάθοδος ανάμεσα στον Όλυμπο και τη θάλασσα καλύπτεται κυρίως από θραύσματα ετερογενών πετρωμάτων, που περιέχουν διάφορα αρχαία πετρώματα και ένα μεγάλο ποσοστό μαρμάρου. Τα σπίτια και οι τοίχοι στο Λιτόχωρο είναι χτισμένα κυρίως από αυτά τα ετερογενή πετρώματα , τα οποία έβρισκα συνεχώς στο δρόμο προς την Κατερίνη.(Holland, σ. 301)

[/tab]
[tab name=’Isambert’]

• Από την Μαλαθρία επανέρχεται κανείς στην οδό, που οδηγεί προς νότον βαδίζοντας μέσα από το πυκνό δάσος και εγκαταλείπει προς τα αριστερά τη Σκάλα του Λιτοχώρου. Η γύρω περιοχή καθίσταται περισσότερο ύπαιθρος όσο προσεγγίζει κανείς στον Ενιπέα και προς την ελληνική πόλη Λιτόχωρο, η οποία έχει 300 σπίτια, που βρίσκονται δίπλα στις όχθες ενός βαθέος χειμάρρου, του Βυθού και σε ένα ύψωμα που βρίσκεται πάνω από τον Θερμαϊκό κόλπο. Σ’ αυτή την πόλη υπάρχουν 5 ή 6 Αλβανοί στρατιώτες που χρησιμεύουν για την φύλαξη της οδού. Εδώ η γη είναι πετρώδης, γι’αυτό και οι κάτοικοί της ασχολούνται με την κατασκευή του σκουτίου, το οποίο εξάγουν από το επίνειο τους τον Άγιο Θεόδωρο ή Παπακιοπρουσί, το οποίο απέχει περίπου 1½ ώρα από την κώμη ενώ έχουν και 300 καΐκια. Έτσι, η ίδια αυτή πόλη αποτελεί το εμπορικό κέντρο του Ολύμπου. Έχει 13 εκκλησίες.
  (Isambert, σ. 85)
• Από το Λιτόχωρο κανείς πορεύεται από την χερσαία και άνυδρη οδό που είναι καλυμένη από πέτρες και θάμνους σε μια πλαγιά του Ολύμπου που βλέπει προς τη θάλασσα και διέρχεται έτσι το ρυάκι του Αγίου Μηνά, φτάνοντας μετά από μιάμιση ώρα στη Λεπτοκαρυά, ένα ελληνικό χωριό με 50 σπίτια, που βρίσκεται κοντά στον ποταμό Ζίλιανα.
  (Isambert, σ. 86)

[/tab]
[tab name=’Leake’]

• Το Λιτόχωρο πιστεύω ότι βρίσκεται στην τοποθεσία Πιμπληία , καθώς ο τόπος γέννησης του Ορφέα φαίνεται πως βρισκόταν κοντά στο Λιβήθριον, και ο Βήφυρος και η Σκοπή ή Σκοπίη Πιμπληίδος των ποιητών αντιστοιχούν με την ανυψωμένη θέση του Λιτοχώρου. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σσ. 422 – 423)
• Το Λιτόχωρο βρίσκεται στην κορυφή της κεκλιμένης επιφάνειας, ακριβώς στα ριζά του Ολύμπου, στη δεξιά όχθη ενός χειμάρρου που πηγάζει από το υψηλότερο σημείο του βουνού και εκβάλλει ανάμεσα σε κατακόρυφους βράχους πεντακόσια ή εξακόσια πόδια ψηλούς. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 406)
• Από το χωριό και εξής το έδαφος διακλαδώνεται στις δύο πλευρές του ποταμού κατά μήκος μιας κεκλιμένης γραμμής στα παράλια, η οποία τερματίζεται στα νότια του ποταμού του Πλαταμώνα και στη βόρεια προέκταση της πεδιάδας της Κατερίνης. Η απόσταση είναι τέσσερις ώρες από εδώ ως το μοναστήρι του Αγίου Διονυσίου που βρίσκεται ακριβώς κάτω από την κορυφή του Ολύμπου, πλησίον στο μεγάλο φαράγγι του Λιτοχώρου. Οι Λιτοχωρίτες παράγουν σκουτιά ή αλλιώς ύφασμα για την κατασκευή χλαινών και έχουν μερικούς μύλους στη ρεματιά πάνω από το χωριό. Η κορυφή του όρους Όλυμπος, που με τόση ακρίβεια το περιγράφει ο Όμηρος, αναδύεται μέσα από τις απόκρημνες πλευρές του φαραγγιού του Λιτοχώρου. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 407)
• Το Λιτόχωρο πιστεύω ότι βρίσκεται στην τοποθεσία Πιμπληΐα, καθώς ο τόπος γέννησης του Ορφέα φαίνεται πως βρισκόταν κοντά στο Λιβήθριο, και ο Βάφυρος και η σκοπή ή σκοπίη Πιμπληίδος των ποιητών αντιστοιχούν με την ανυψωμένη θέση του Λιτοχώρου. (Leake, τομ. ΙΙΙ, σ. 423)
• Ο Περσέας επέστρεψε στο Δίον, και μετά την επισκευή των ζημιών που έπαθαν τα τείχη της πόλης από τους Ρωμαίους, τοποθέτησε το στρατό του σε απόσταση 5 μιλίων μπροστά από την πόλη, πίσω από τον Ενιπέα. Αυτό το ποτάμι περιγράφεται από τον ιστορικό ως φθίνον σαν να εσωκλείεται ανάμεσα σε αναχώματα, τα οποία περιέχουν λίγο νερό το καλοκαίρι, αλλά την περίοδο των χειμερινών βροχοπτώσεων είναι γεμάτο από σημεία με κινούμενη άμμο και στροβίλους.Είναι σχεδόν βέβαιο από την περιγραφή του ποταμού και την απόστασή του από το Δίον πως αναφερόμαστε στο ποτάμι του Λιτοχώρου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 420)

[/tab]
[tab name=’Mantegazza’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Pouqueville’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Tozer’]

• Βρίσκεται στο ανώτερο σημείο των ξηρών πλαγιών της Πιερίας, προς τη μεριά της θάλασσας. Έχει αξιόλογο μέγεθος, είναι αναγνωρίσιμο από τις στέγες με τα κόκκινα τούβλα, στην άκρη ενός χειμάρρου που ρέει σε βαθιά ρεματιά ενώ λίγο νοτιότερα εμφανίζεται το λευκό κάστρο του Πλαταμώνα με τον εξέχοντα πύργο του να στέκει σε σχετικά χαμηλό ύψος. (Tozer,τομ.ΙΙ,σ. 8 )
• Χωριό που βρίσκεται σε απόσταση μίας ώρας από τη Σκάλα.
  Το χωριό είναι η βάση για την κατασκευή των σκουτίων ή σκληρών ρούχων που τα χρησιμοποιούσαν για σκεπάσματα και αποτελεί το πιο τυχερό από τα χωριά στα δυτικά του Ολύμπου, τα οποία έχουν καταστραφεί από τον Αγγλικό ανταγωνισμό, γιατί εδώ το εμπόριο ανθεί ιδιαίτερα. Ο υπόλοιπος πληθυσμός, που δεν απασχολείται με τη βιοτεχνία, είναι κυρίως ναύτες∙ είναι όλοι Έλληνες και φαίνεται να σχηματίζουν μία ανθηρή κοινότητα.
  Όπως συνηθίζεται σε όλα τα ανθηρά Ελληνικά χωριά, έχουν και εξαιρετικό σχολείο. (Tozer,τομ.ΙΙ,σ. 29-30)

[/tab]
[tab name=’Urquhart’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Walker’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Σχινάς’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[end_tabset]

• Αλλά ο Όλυμπος καλεί. Ο Όλυμπος και μια τεράστια περιοχή ακόμη απαραβίαστη και απείραχτη. Ο Elisee Reclus ανέφερε ότι η ορεινή συστάδα του Ολύμπου στα μέσα του 19ου αιώνα ήταν ακόμη τόσο μυστηριώδης και αδιαπέραστη όσο και τα βουνά Ρουβενζόρι στην Ισημερινή Αφρική. Τοποθετημένα στα ελληνοτουρκικά σύνορα αυτά τα ορεινά βουνά ήταν τα λημέρια κλεφτών, μαχαιροβγαλτών και ληστών. Σε αυτόν τον χώρο οποιαδήποτε δημόσια επιβολή του νόμου και της τάξης ήταν αδιανόητη. Απόκληροι από τον πολιτισμό έβρισκαν ασφαλή καταφύγια και στις δυο πλευρές των ελληνοτουρκικών συνόρων. Οι λόφοι ξεκινούν από τη μεσαία οροσειρά, όπου ένας πολύπλοκος λαβύρινθος από δασώδη λαγκάδια και απότομων γκρεμών. « Ο Όλυμπος με τις αναρίθμητες πτυχώσεις» λέει ο Όμηρος. Το τελευταίο περιστατικό ενός ληστρικού δράματος σε εκείνη την ανίερη περιοχή συνέβη το 1911. Ο Γερμανός μηχανικός Edward Richter, από τις 27 Μαΐου μέχρι τις 22 Αυγούστου, συρόταν από σπηλιά σε σπηλιά από ένα σώμα Κλεφτών. Η προέλαση του ελληνικού στρατού το 1913 και ένα συστηματικό ξεκαθάρισμα αυτών των λαγκαδιών από τον στρατό έχει έκτοτε αποκαταστήσει ή καλύτερα έχει για πρώτη φορά εγκαθιδρύσει δημόσια τάξη και ασφάλεια για τους ιδιώτες σε αυτό το ανένταχτο κομμάτι του χάρτη. Στα νότια, τα λοφώδη, επιτραπέζια τμήματα γης του Κάτω Ολύμπου κάμπτονται και καταλήγουν στον στενό λαιμό του φαραγγιού των Τεμπών. Οι κορυφές υψώνονται σε ύψος 1200 με 1500 μέτρων. (Boissonnas, σ. 42 -43)
• Το τραίνο, αφού φύγει από την Λάρισα και περάσει τον ποταμό Πηνειό, μπαίνει στην περίφημη Κοιλάδα των Τεμπών, ανάμεσα στα όρη Όλυμπος (9780 πόδια) και Όσσα. Μετά περνάει αρκετά κοντά από την παραλία, μέσα από ένα τούνελ κάτω από το κάστρο του Πλαταμώνα και φθάνει στο Πλατύ, 20 μίλια από τη Θεσσαλονίκη, στη γραμμή Θεσσαλονίκη – Φλώρινα. Από τη Θεσσαλονίκη η γραμμή μέχρι τη Γευγελή ενώνει τις ελληνικές με τις γιουγκοσλαβικές γραμμές. Η γραμμή από Θεσσαλονίκη στην Αλεξανδρούπολη περνάει κατά μήκος του Βρετανικού Μνημείου για τη Μάχη στη Δοϊράνη και την όμορφη κοιλάδα του Νέστου. (Boissonnas, σ. 78)







[/tab]
[tab name=’Chirol’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Clarke’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Cousinery’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Frazer’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Holland’]

• Το ύψος του Ολύμπου μπορεί να θεωρηθεί λίγο μεγαλύτερο από 6.000 πόδια. Ο Πλούταρχος αναφέρει ότι ο φιλόσοφος Ξεναγόρας εξακρίβωσε ότι το ύψος του Ολύμπου ήταν 10 στάδια, και σχεδόν 1 πλέθρο, το οποίο θα μπορούσε να είναι λίγο λιγότερο. Ο Μπερνουίλι όμως, (Memoires de l’ Academie des Sciences, 1699) δίνει το ύψος των 1.017 T (toises), ή λίγο παραπάνω από αυτό.(Holland, σ. 303)

[/tab]
[tab name=’Isambert’]

• Από εκείνο το σημείο η ανάβαση που οδηγεί εν τέλει στην κορυφή του Άθωνος, που στέφεται από τον Ιερό Ναό της Μεταμορφώσεως είναι εξόχως δυσχερής μιάς που η εν λόγω οδός δεν είναι προσβάσιμη από τα διάφορα κτήνη. Ωστόσο με την λήξη της ανάβασης η κόπωση του εκάστοτε οδοιπόρου κάμπτεται και εξαφανίζεται μπρός στην καλλιέπεια του τοπίου που συναντά μολίς σταθεί όρθιος δεί καλά τι έχει συναντήσει. Πιο συγκεκριμένα η θέα προς βορράν και εξής περιλαμβάνει τα βουνά της Σαμοθράκης και τα κατακερματισμένα από τα καταγάλανα νερά θρακικά παράλια των κόλπων της Κοντέσσας και της Καβάλας. Από τα δυτικά πάλι θέωνται με τα μάτια να κοιτάζουν προς τα κάτω τα δύο ακρωτήρια του Λόγγου και της Κασσάνδρας και στο βάθος το βλέμμα κεντρίζεται από τον Όλυμπο και τις περήφανα ιστάμενες χιονισμένες βουνοκορφές του. Τέλος από τα νότια κυριαρχούν περισσότερο τα παράλια της Θεσσαλίας και τα ψηλά βουνά της Όσσας και του Πηλίου. (Isambert, σ.59)
• Από την Πινάκα μπορεί κάποιος να μην επιστρέψει στον Άγιο Μάμαντα, αλλά να κατευθυνθεί βορειοδυτικά της Θεσσαλονίκης μέσα από μία άγονη και τραχιά χώρα που συντίθεται από εγκαταλελειμένες κώμες και μετόχια του Αγίου Όρους. Η ίδια αυτή γόνιμη χώρα ερειμώθηκε κατά τη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης. Η μονοτονία που παρουσιάζει η περιήγηση σ΄ αυτή την οδό διασκεδάζεται μόνο από τη θέα που συναντούμε βλέποντας τον κόλπο της Θεσσαλονίκης, των παραλίων της Θεσσαλίας και των βουνών του Πηλίου, της Όσσας και του Ολύμπου. Σ’ αυτή την οδό βρίσκονται οι εξής κώμες: Σοφουλάρ, που απέχει τρεις ώρες, Καρυά που απέχει δύο ώρες, και Τζουμπάτ που απέχει τέσσερις ώρες. Στα αριστερά της τελευταίας συναντάμε μετά από λίγο το ακρωτήριο Καραμπουρνού ( Αιναίο) και μέσα από το Σέδες και το Χόρτιατσι φτάνουμε μέσα σε τέσσερις ώρες στη Θεσσαλονίκη.
  (Isambert, σ.63 -64)
• Η Κατερίνη είναι μία πολίχνη στις όχθες του Πελίκα, και είναι η πρωτεύουσα αυτής της παραλίου επαρχίας, η οποία εκτείνεται κάτω από τα κράσπεδα του Ολύμπου. Η οθωμανική της συνοικία αποτελείται από αγορά, τζαμί, και κάποια μεγάλα σπίτια Μπέηδων. Ο υπόλοιπος πληθυσμός της πόλης είναι Έλληνες γεωργοί. Ο περιηγητής Leak ξεγελάστηκε από το όνομα και τοποθέτησε εδώ την πόλη Patera των Πευτιγγεριανών πινάκων.
  (Isambert,σ.73)
• Για να περιηγηθεί κάποιος από αυτό το στενό εγκατελείπει από τα βοριοδυτικά την Κατερίνη και διέρχεται τα τελευταία οροπέδια των πιερικών βουνών. Λίγο πριν από την Πέτρα και από το στενό της από την αριστερή μεριά σε μικρή απόσταση μιάμισης λεύγας, συναντούμε από το αντίθετο ύψωμα του φαραγγιού την Μονή της Πέτρας, που χτίστηκε από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο, και βρίσκεται στο μέσον δάσους και βοσκοτοπιών, και βρίσκονται έξω από τις πιο απόκρυμνες κορυφές του Ολύμπου.
  (Isambert,σ.74)
• Σ’ αυτό το σημείο εγκαταλείπει τα μουλάρια και βαδίζει επί τέσσερις περίπου ώρες σε έναν ατελείωτο λόφο που αποκαλείται Μαύρος λόγγος, εξαιτίας των μεγάλων ελάτων που την καλύπτουν από πάνω εως κάτω. Στην έξοδο δε αυτού του δάσους υπάρχει και το τελευταίο όριο της βλάστησης. Από εκείνο το σημείο και έπειτα το βουνό είναι φαλακρό και πετρώδες. Τότε βρίσκεται στη μέση ενός μεγάλου αμφιθεάτρου, στο οποίο υψώνονται κάθετα μεγάλοι βράχοι, οι οποίοι συνιστούν τον σχηματισμό αυτού του αμφιθεάτρου από τις κατωφέρειες των υψηλότατων κορυφών που βρίσκονται γύρω από τις ψηλές κορυφές. Εδώ δεν υπάρχει βλάστηση, το χιόνι μάλιστα διατηρείται καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου μέσα στις ρωγμές των βράχων. Στο βάθος του κύκλου υψώνεται στα βόρεια ο Καλόγηρος, μία από τις υψηλότερες κορυφές του Ολύμπου, πάνω στην οποία βρίσκεται σύμφωνα με την παράδοση ο τάφος του Αγίου Διονυσίου.
  (Isambert, σ.82)
• Σύμφωνα με τον περιηγητή Heuzey, μπορεί κανείς να δει από τις κορυφές του Ολύμπου όλη τη Μακεδονία από τη μία μεριά και από την άλλη μεριά όλη τη Θεσσαλία, της οποίας τα ποτάμια και οι λίμνες φαίνονται ακριβώς όπως είναι χαραγμένα πάνω στους χάρτες. Προς τα ανατολικά η θάλασσα διαγράφει έναν απέραντο κύκλο, που εκτείνεται ως πέρα στο νησί της Σκύρου, προς τα δυτικά δε η ραχούλα της Πίνδου σχηματίζει έναν ορίζοντα μέσα από το οδοντοτό της τείχος.
  (Isambert, σ.83)
• Οι Έλληνες ήρθαν στα μέρη του Ολύμπου μετά από Πελασγούς, συνέχισαν την παράδοση που βρήκαν και όρισαν και εκείνοι με τη σειρά τους τον Όλυμπο ως την κατοικία και των θεών που έφεραν μαζί τους. Οι Έλληνες από τα πρώιμα ακόμη χρόνια κατοικούσαν στις πεδιάδες της Θεσσαλίας από τις οποίες και έβλεπαν μπροστά τους κάθε μία από τις ψηλές κορυφές του Ολύμπου. Από εκείνο το σημείο βγήκε και η θρησκεία τους που είναι απότοκος ποικίλων παραδόσεων. Ο Όλυμπος υπήρξε εκείνος ο τόπος πάνω στον οποίο οι Θεοί των Ελλήνων απογυμνώθηκαν από τα αρχαία τους σύμβολα και περιβλήθηκαν μία πιο ανθρώπινη και ποιητικότερη μορφή.
  (Isambert, σ.84)
• Το όνομα του Ολύμπου πολλαπλασιαστικέ στον ελληνικό κόσμο. Το ίδιο όνομα φέρουν βουνά στη Λέσβο, τη Σμύρνη, στη ραχιά της Ίδης και του Ταύρου, στην Κύπρο τη Μοισία τη Βιθυνία, και αλλού.
  (Isambert, σ.84)
• Ακόμη και σήμερα οι Έλληνες που κατοικούν γύρω από τον Όλυμπο, θεωρούν αυτό το βουνό ως ένα πολύ διαφορετικό βουνό από τα άλλα. Διατείνονται πως εκεί υπάρχει κάτι το εξαίσιο. Οι κλέφτες το απέδιδαν στο ξεχωριστό του αέρα, το χιόνι και τις ψυχρές του πηγές που έχουν θαυμάσιες ιδιότητες. Στα δημοτικά τραγούδια τον ύμνησαν ως παράδεισο, στο οποίο έρχονταν για να ανακουφιστούν από τους αγώνες που γίνονταν στις πεδιάδες. Εκεί το σώμα καθίσταται πιο ρωμαλέο, οι πληγές θεραπεύονται από μόνες τους και το σώμα καθίσταται πιο εύκαμπτο. Ακόμα και οι Τούρκοι αποκαλούν τον Όλυμπο Σεμαβάτ – Εβή, που σημαίνει κατοικία των Ουρανίων.
  (Isambert,σ. 84 – 85)
• Πέρα από τον Πηνειό η οδός κλίνει προς τα δεξιά. Σ’ αυτό το σημείο αποχαιρετούμε την τερπνή θέα του θερμαϊκού κόλπου, του Ολύμπου και του Άθω, των νησιών Σκοπέλου, Σκιάθου, Χελιδρομίων, τα οποία φαίνονται από τα νότια. Περνάμε τον Δερβέν Μπαμπά έναν μικρό αλβανικό σταθμό που χρησιμεύει για την φύλαξη της ενδοχώρας και εισερχόμαστε στη κοιλάδα των Τεμπών, που σήμερα αποκαλείται Λυκόστομο. Η Θεσσαλία σχημάτιζε κάποτε μία απέραντη λίμνη που αποξηράνθηκε από έναν σεισμό που διαχώρισε τον Όλυμπο από την Όσσα. Έτσι σχηματίστηκε η κοιλάδα των Τεμπών, μέσω της οποίας συγκοινωνεί η βόρειος Θεσσαλία με την θάλασσα.
  (Isambert,σ.90 – 91)
• Ενώ στην δεξιά όχθη του Πηνειού οδοιπορεί κάποιος μέσα από έναν τερπνό λειμώνα, στην αριστερή του όχθη που είναι από τη μεριά του Ολύμπου, ποτέ δεν κατορθώθηκε να χαραχθεί μία οδός μεταξύ των βράχων και της κοίτης του ποταμού. Στα κλίτη του Ολύμπου σε μεγάλο ύψος φαίνονται σπίτια που κάποτε κατοικούνταν από ερημίτες. Η αρχαία οδός ακολουθεί τη δεξιά όχθη και ακόμη και σήμερα φαίνονται τα ίχνη της. Στο μέρος όπου ο Πηνειός σχηματίζει ένα νησάκι αρκετά ευμέγεθες ο δεξιός βραχίονας του στενεύει σε ένα ελληνικό τοίχο που είναι χτισμένος από μεγάλα λιθάρια και ο οποίος χρησίμευε πιθανότατα προς την άμυνα της αρχαίας οδού και ως πρόχωμα κατά των πλημμυρών του ποταμού.
  (Isambert, σ.93)

[/tab]
[tab name=’Leake’]

• Αυτοί οι τύμβοι βρίσκονται στην τελευταία πλαγιά του βουνού, όπου στο ένα μίλι στα αριστερά ξεκινάει ένας απέραντος βάλτος, ο οποίος εκτείνεται ως το σημείο να μπορεί να φαίνεται νότια προς την θάλασσα και δυτικά προς την οροσειρά του Ολύμπου τα οποία πλαισιώνουν τις πεδιάδες στα δυτικά.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.260)
• Ο ποταμός Koludén Kiúpresi ενώνει το όρος των Γιαννιτσών με μία οροσειρά η οποία είναι η συνέχεια του Ολύμπου.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.269)
• Η βουνοκορφή δεξιά των Βοδενων ονομάζεται Nitjé και ενώνεται με το Παλαιόκαστρο στα δυτικά. Είναι το υψηλότερο σημείο της οροσειράς μετά τον Όλυμπο.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 270)
• Η Νάουσα είναι ελληνική πόλη, οι Βούλγαροι δεν εξασφάλισαν την κατοχή της οροσειράς του Ολύμπου στο νότιο άκρο των Βοδενών.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ.284)
• Η πεδιάδα κοντά στο λόφο του Πλαταμώνα είναι ακαλλιέργητη μέχρι και την Κατερίνη. Το ποτάμι του Πλαταμώνα, ακριβώς στο σημείο της ένωσής του με τη θάλασσα, είναι ένας φαρδύς χείμαρρος, ο οποίος πέφτει από ένα τεράστιο χάσμα, το οποίο χωρίζει το υψηλότερο σημείο του Ολύμπου από τις κατώτερες κορυφές που καταλήγουν στις βουνοπλαγιές των Τεμπών. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 405)
• Η κορυφή του όρους Όλυμπος, καθώς με τόση ακρίβεια το περιγράφει ο Όμηρος, αναδύεται ανάμεσα στις απόκρημνες πλευρές του φαραγγιού του Λιτόχωρου. (Leake, τόμ. ΙΙΙ, σ. 407)
• Δεν διακρίνονται απομεινάρια του λιμανιού της Πύδνας ούτε από το Ayan (Άνω Άγιος Ιωάννης Πιερίας), ούτε από το Κίτρος. Ωστόσο η ακτογραμμή έχει αλλάξει σημαντικά από τις προσχώσεις του Ολύμπου και του Πιερικού βουνού. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 434 – 435)
• Στην Πιερία, πιθανόν,( ο Όμηρος) περιλαμβάνει τα εδάφη ανάμεσα στον Πηνειό και τον Αλιάκμονα ή, όπως περιγράφει ο Ησίοδος την Πιερία, τα εδάφη γύρω από τον Όλυμπο ( Οι περί Πιερίην καί Όλυμπον δώματ’ έναιον. Ap. Const. Porph. ubi sup.). Στην Ημαθία περιλαμβάνει την όμορφη περιοχή πέρα από τον Αλιάκμονα και στην ανατολική πλευρά της Ολυμπιακής κορυφογραμμής. (Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ. 446)
• Τα δέκα στάδια (6050 πόδια) κάθετου υψόμετρου που ο Ξεναγόρας αποδίδει στην κορυφή του Ολύμπου πάνω από το Πύθιο μοιάζει να μην είναι πολύ μακριά από την πραγματικότητα , και αυτό είναι ασυνήθιστο σε αρχαίους υπολογισμούς αυτού του είδους, το λάθος είναι πιο πιθανή η έλλειψη παρά η υπερβολή. Μπορεί να παρατηρηθεί εδώ, ότι το όνομα Όλυμπος, που τώρα αποδίδεται στο όρος, όχι μόνο από τους κατοίκους αλλά από όλα τα γειτονικά μέρη της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας δεν είναι μια σύγχρονη παραφθορά αλλά η αρχαία διαλεκτική μορφή από τις αιολικές φυλές της Ελλάδας που συνήθως υποκαθιστούν το έψιλον με το όμικρον όπως στην περίπτωση του Ορχομενού που οι Βοιωτοί λένε Ερχομενό . Εάν το Πύθιο ήταν η τοποθεσία όπου υπέδειξα θα μπορούσαμε με κάποια πιθανότητα να τοποθετήσουμε την Άζωρο στην Βουβάλα. Όπως ο Στράβωνας σημειώνει ότι η Άζωρος ήταν σε 120 στάδια απόσταση από την Οξύνεια στο Ίον, παραπόταμο του Πηνειού, μπορεί να συναχθεί ότι, εάν η απόσταση είναι σωστή ή και όχι , η Άζωρος ήταν η πιο νοτιοδυτική από τις πόλεις της Τριπολίτιδος που συμφωνεί με την θέση Βουβάλα.(Leake, τόμ.ΙΙΙ, σ.342)
• Ήδη έχω παρατηρήσει ότι τα βουνά που υψώνονται από τη δεξιά όχθη του Βιστρίτσα και εκτείνονται από την κοιλάδα των Γρεβενών σε αυτή της Βέροιας, ήταν τα αρχαία Καμβούνια, που αναφέρονται από τον Λίβιο, από τον οποίον δηλώνεται επιπλέον, ότι το πέρασμα των Σερβίων είναι το πέρασμα σε αυτά τα βουνά, που επίσης λέγεται Βωλουστάνα. Η ασφάλεια του περάσματος αυτού ήταν τόσο σημαντική για τον Περσέα, στην προσέγγιση του ύπατου Μάρκου Φιλίππου, στο τρίτο έτος του τελευταίου μακεδονικού πολέμου, που το κατέλαβε με 10.000 άνδρες. Ήταν πιθανώς το ίδιο πέρασμα μέσω του οποίου ο Περσέας εισέβαλε στην Θεσσαλία στο πρώτο έτος του πολέμου. Από αυτό το πέρασμα ο ύπατος Οστίλιος εισέβαλε στην Μακεδονία το επόμενο έτος και ήταν ένας από τους δρόμους προς τη Μακεδονία σχεδιασμένος από τον Μάρκο όταν στρατοπέδευσε ανάμεσα στην Άζωρο και στην Δολίχη , πριν αποφασίσει να οδηγήσει το στράτευμα του κατά μήκος του Ολύμπου μέσω της Λαπάθου. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 338)
• Η Περραιβία της Τριπολίτιδος ονομάστηκε έτσι επειδή περιλάμβανε τις τρεις πόλεις του Πυθίου, της Αζώρου και της Δολίχης. Από αυτές, το Πύθιο μοιάζει να βρίσκεται ακριβώς στους πρόποδες του Ολύμπου, όντας ακριβώς το σημείο όπου ο Ξεναγόρας , γεωμέτρης και ποιητής, μέτρησε το κάθετο ύψος του Ολύμπου, που βρισκόταν στον δρόμο κατά μήκος του όρους από την Πέτρα, όπου και ο Λίβιος και ο Πλούταρχος συνδέουν το Πύθιο με την Πέτρα, περιγράφοντας την πορεία από όπου ο Σκιπίωνας Νασικάς διέσχισε το όρος του Ολύμπου στα μετόπισθεν της θέσης του Περσέα στον Ενιπέα. Φαίνεται, λοιπόν, χωρίς αμφιβολία, ότι το Πύθιο ήταν στην άκρη του κάμπου μεταξύ Κοκκινοπλού και Λιβαδιού, αν και δεν εξακρίβωσα την ύπαρξη οικιστικών καταλοίπων σε αυτήν την περιοχή. Μαθαίνουμε από το επίγραμμα στο οποίο αναφερθήκαμε ότι το όνομα του Πυθίου προέρχεται από ναό του Απόλλωνα Πυθίου προς τιμήν του οποίου, προκύπτει από άλλο συγγραφέα, ότι εορτάζονταν περιοδικώς κάποιοι αγώνες.(Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 341)
• Στα νότια της πεδιάδας της Καρυάς και διαχωρισμένη από αυτή μόνο από την κορυφογραμμή του Ολύμπου βρίσκεται η παράλληλη κοιλάδα του Εζερού, περίπου μισή σε μέγεθος από αυτή της Καρυάς και ονομασμένη έτσι από μια λίμνη που καταλαμβάνει το μεγαλύτερο κομμάτι της πεδιάδας. Η λίμνη του Εζερού είναι προφανώς η αρχαία Άσκουρις. Στα ανατολικά αυτής της πεδιάδας υπάρχει και άλλη, όχι πολύ μακριά από τις κορυφές που εσωκλείουν το πέρασμα των Τεμπών στα βόρεια. Η πεδιάδα αυτή χωρίζεται μόνο με την κορυφογραμμή του Ολύμπου από καλλιεργημένη περιοχή γύρω από την πόλη της Ραψάνης ή Ραψιάνης, που έχει θέα στον Πηνειό, και στα νότια εσωκλείεται από το όρος Όσσα και τα Αμπελάκια. Στην κορυφογραμμή στα δυτικά της Ραψάνης είναι τα κατάλοιπα ενός αρχαίου φρουρίου, πιθανώς η Λάπαθος, του οποίου ίσως το όνομα Ραψάνη αποτελεί παραφθορά. Καθώς η κοιλάδα της Καρυάς και τα φαράγγια των ποταμιών του Ελασσονίτικου και του Πλαταμώνα διαμορφώνουν ένα πέρασμα ανάμεσα στον Όλυμπο και στις μικρότερες κορυφές που εκτείνονται στις πεδιάδες της Ελασσόνας , της Λάρισας, και στα Τέμπη, τα βουνά χωρίζονται από την πεδιάδα του Εζερού. Η δυτική πλευρά τους είναι προφανώς το όρος Τίταρος που εφάπτεται στον Όλυμπο, όπως σημειώνει ο Στράβων. Η ανατολική πλευρά φέρει το ίδιο όνομα με το οχυρό της Λαπάθου, που βρίσκεται πάνω από αυτές τις κορυφές. Η απόσταση από την Καρυά στο Εζερό υπολογίζεται σε δυο ώρες και από εκεί στη Ραψάνη τρεις ώρες. Ανάμεσα στην Καρυά και στην Ελασσόνα υπάρχουν δυο άλλα χωριά στο βουνό , η Σκαμνιά, που δεν είναι μακριά, από τη βόρεια πλευρά της πεδιάδας της Καρυάς, απόσταση μιάμιση ώρα από την πόλη, και η Μπολιάνα μια ώρα από τη Σκαμνιά, κοντά στη δυτική άκρη της κοιλάδας της Καρυάς, όπου υπάρχουν κάποια οικιστικά κατάλοιπα αρχαίας πόλης που ονομάζονται Κονίσπολη. Η πόλη αυτή βρίσκεται στην διακλάδωση των υδάτων που ρέουν σε μια πορεία προς την πεδιάδα του Καρυά, και από την άλλη διαμορφώνουν τις πηγές του Ξεριά ή ποταμός της Τσαρίτσανης. Η Κονίσπολη μοιάζει να είναι το Ευδίερο του Λίβιου, δεκαπέντε μίλια από το ρωμαϊκό στρατόπεδο, ανάμεσα στην Άζωρο και την Δολίχη, προς την κατεύθυνση της Άσκουρις και της Λαπάθου. Οι πηγές του κυρίως ποταμού του Τιταρήσιου είναι στην κύρια πτέρυγα του Ολύμπου ανάμεσα στην Σκαμνιά και στον Σελό, και κυρίως σε μια πηγή που βρίσκεται δυο ή τρεις ώρες στα βορειοανατολικά της Ελασσόνας. Αφήνοντας πίσω τα φαράγγια του Ολύμπου προσεγγίζει την Ελασσόνα, από τα βορειοανατολικά, κατευθύνεται νότια μέσα στην πόλη, από εκεί ρέει δυτικά, κοντά στους πρόποδες των λόφων στη βόρεια πλευρά της πεδιάδας. (Leake, τομ.ΙΙΙ,σσ. 350-351)
• Μπορεί να παρατηρηθεί εδώ, ότι το όνομα Έλυμπος, που τώρα αποδίδεται στο όρος, όχι μόνο από τους κατοίκους αλλά από όλα τα γειτονικά μέρη της Μακεδονίας και της Θεσσαλίας δεν είναι μια σύγχρονη παραφθορά αλλά η αρχαία διαλεκτική μορφή για τις αιολικές φυλές της Ελλάδας που συνήθως υποκαθιστούν το έψιλον με το όμικρον όπως στην περίπτωση του Ορχομενού που οι Βοιωτοί λένε Ερχομενό. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 342)
• Το σύγχρονο όνομα Ελασσόνα, δύσκολα θεωρείται παραφθορά, όντας στην συνήθη ρωμαϊκή μορφή, της τρίτης πτώσης της Ελασσόνας, όπως γράφει ο Μελέτιος. Το αρχικό έψιλον είναι μια διαλεκτική παρέκκλιση, όπως Έλυμπος για Όλυμπος και Ερχομενός για Ορχομενός, όλα στη συνήθη τοπική μορφή, παρόλο που ο Όμηρος και οι μεταγενέστεροι συγγραφείς προτίμησαν το όμικρον αντί του έψιλον, ως πιο συνηθισμένο σε άλλα μέρη της Ελλάδας. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σ. 346)
• Τα φαράγγια του Ελασσονίτικου και του Ξεριά αποτελούν τις φυσικές κορυφές στις άνω περιοχές του Ολύμπου, όπου υπάρχουν αρκετά μεγάλα χωριά και κάποιες καλλιεργούμενες πεδιάδες που βρίσκονται ανάμεσα στην νότια πρόσοψη αυτού του βουνού, και οι κορυφές προεξέχουν από τα Τέμπη και την πελασγική πεδιάδα. Μέσα από αυτή την περιοχή ο ύπατος Μάρκος Φίλιππος ο Πέμπτος διέσχισε το πέρασμα των Τεμπών και εισέβαλε από την Περραιβία στην μακεδονική ακτή στο τρίτο έτος του τελευταίου μακεδονικού πολέμου. Το πέρασμα από αυτό το σημείο της κορυφογραμμής του Ολύμπου διαμορφώνεται όπως όλες οι φυσικές πορείες πάνω από ψηλά όρη, από δύο ποτάμια που ρέουν από το ίδιο διάσελο ή κορυφή, σε αντίθετες κατευθύνσεις. Ένα από αυτά είναι το Ελασσονίτικο ή Τιταρήσιος, το άλλο το ποτάμι του Πλαταμώνα. Οι κορυφές των αντίστοιχων χαράδρων μέσω των οποίων ρέουν, διαχωρίζονται μόνο από μια πεδιάδα, στους νότιους πρόποδες των άνω υψών του Ολύμπου, που περιλαμβάνουν το χωριό Καρυά, ένα από τα μεγαλύτερα του βουνού. Η πεδιάδα αυτή είναι περίπου 5 μίλια σε μήκος, από τα ανατολικά στα δυτικά, και αποτελεί την μεγαλύτερη επίπεδη επιφάνεια στον Όλυμπο. Όπως άλλες παρόμοιες πεδιάδες στα όρη της Ελλάδας προμηθεύει μόνο σίκαλη και βοσκότοπους για τα κοπάδια. (Leake, τομ.ΙΙΙ, σσ. 348-349)

[/tab]
[tab name=’Mantegazza’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Pouqueville’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Tozer’]

• Από αυτό το σημείο στα δυτικά μία σειρά βουνών μονοπωλεί τη θέα σε όχι τόσο μεγάλη απόσταση, σχηματίζοντας το ακραίο τέλος της αλυσίδας του Βερμίου, με το πιο εντυπωσιακό του σημείο την κορυφή του που αποκαλούνταν Πιέρια όρη στους αρχαίους χρόνους, αλλά ακόμη και το όλον είναι λίγο μπροστά στο μέγα βουνό των Θεών, το οποίο βρίσκεται ακριβώς στα νότια, και του προσδίνει μία απερίγραπτα μεγαλόπρεπη εμφάνιση, καθώς υψώνεται με τη μία σε όλο του το ύψος στα 10.000 πόδια άμεσα από την πεδιάδα, με απότομους γκρεμούς στα ψηλότερα σημεία του και κάτω σε αμέτρητες αντηρίδες, οι οποίες χωρίζονται ξανά και ξανά σε μικρότερα ρήγματα και κοιλάδες οι οποίες καλύπτονται από πυκνά δάση. (Tozer,τομ.ΙΙ,σ. 5-6)
• Μοναστήρι που βρίσκεται σε απομονωμένο σημείο πάνω σε βουνοπλαγιά του Ολύμπου. Το όνομα του μοναστηριού δεν είναι Αγία Τριάδα, όπως αναφέρουν οι Leake και Heuzey, γιατί αυτό το όνομα δεν είναι κατάλληλο όπως σε άλλα μοναστήρια στον Όλυμπο, τα οποία είναι όλα αφιερωμένα στην Αγία Τριάδα- αλλά στον Σπαρμό υπάρχει και η ονομασία «Λόφος καλαμποκιού» , η οποία προέρχεται από την πλαγιά κάτω από αυτό, σχεδόν το μόνο σημείο στην περιοχή που επιδέχεται καλλιέργεια.
  Η θέση του είναι αρκετά εντυπωσιακή, καθώς βρίσκεται ανάμεσα σε δέντρα στην πλαγιά ενός στενού φαραγγιού, σε ένα κομμάτι γης που βρίσκεται κάτω από τα τεράστια δυτικά αντερείσματα του Ολύμπου, σε ύψος μεγαλύτερο από εκείνο του Αγίου Διονυσίου, πάνω από τη θάλασσα. Αλλά τα κτίρια είναι εξίσου τραχιά με εκείνα στην Παναγία Κανάλια• δεν υπάρχει καμία προσπάθεια αρχιτεκτονικού σχεδιασμού , ούτε κανένα Βυζαντινό έργο, τα οποία συνήθως βρίσκονται σε τέτοια ιερά.
  Τις παλιές εποχές, όταν ο Όλυμπος ήταν ένα από τα σημαντικά αρχηγεία των Κλεφτών, ο Σπαρμός ήταν γνωστός ως ένα από τα αγαπημένα τους κρησφύγετα. (Tozer,τομ.ΙΙ,σσ. 37-39)

• Βουνό που υψώνεται στα ανατολικά και είναι το υψηλότερο σημείο της συγκεκριμένης πλευράς του Ολύμπου. Αποκαλείται από το Heuzey, Μεταμόρφωση ή κορυφή της Μεταμόρφωσης και είναι το ίδιο σημείο το οποίο οι μοναχοί της μονής της Παναγίας Κανάλιας αποκαλούν Δουρζάνι. (Tozer,τομ.ΙΙ,σ. 41)

[/tab]
[tab name=’Urquhart’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Walker’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[tab name=’Σχινάς’]
Δεν υπάρχει περιεχόμενο για τον συγκεκριμένο περιηγητή για να καταχωρηθεί.
[/tab]
[end_tabset]